.

Alternative flash content

Requirements

Get Adobe Flash player

Ҷаҳон

МАЛИКАИ АНГЛИС ЕЛИЗАВЕТАИ II

Авг 18, 2018
Диданд: 4

Маликаи Англия Елизаветаи 2 аз соли 1952 ба тахт нишастааст ва тӯли ин 66 сол ба як шахсияти ивазнашаванда табдил шудааст. Худи расолати шоҳӣ ҳамин аст: танҳо марг шоҳонро аз тахт ҷудо мекунад ва ё беморие, ки дигар наметавонанд мамлакатро идора кунанд. Ва ҳолати дигар табаддулоти ҳарбӣ, дарборӣ ва ё инқилобҳои мардумиву гуруҳӣ. Ва таърих ин назир рӯйдодҳоро зиёд дар хотир дорад, ки шоҳони тӯлонисалтанат билохира бо дасти касоне аз пайвандон, наздикон, шогирдон ё гуруҳҳои манфиатҷӯ барканор ва бо ҳамин ба ҳукмронии худ поён додаанд. Аммо ҳукмронии Елизаветаи 2 дар Британияи Кабир низ тӯлонитарин дар таърихи шоҳони ин кишвар будааст.

Маликаи ояндаи Британия 21 апрели соли 1926 аз шоҳзода Алберт ва Елизаветта Боуз-Лайон ба дунё омад. Падараш писари шоҳ Георги V буд. Соли 1936 вақте шоҳ аз олам гузашт, тоҷи шоҳӣ насиби писари калонии ӯ Эдуарди VIII (амаки Елизавета) шуд, вале вай ҳамагӣ чанд моҳ шоҳ буд. Тибқи қонунҳои мамлакат вай мебоист бо бонуе баробар ба мансубияти худ ва аз хонаводаи аристократҳо издивоҷ мекард. Вале вай бо зани аз шавҳар ҷудошудаи доираи берун аз хонавода ва авлоди шоҳӣ иртибот гирифт. Он ки вай ду маротиба шавҳар кардаву ҷудо шуда буд, ҳукуматро ба хашм овард ва аз вай хоста шуд аз тахт даст кашад. Вай дар ҳақиқат тоҷи шоҳиро як сӯ гузошт ва ба ҷойи ӯ бародараш Георги VI нишаст.  

Ин рӯйдод Елизаветаи даҳсоларо ба валиаҳди калонтарин ва пурқудраттарин империяи олам табдил дод. Агар Георг соҳиби писар мебуд, ӯ метавонист валиаҳд бошад. Вале чунин нашуд. Ва Елизавета аз хурдсолӣ чун ҷавонтарин намояндаи сулолаи шоҳӣ, ки эҳтимол ҳам дорад оянда ҳокими ин кишвари бузург шавад, дар маркази диққат буд.  

Вориси тоҷу тахт

Елизаветаи 2 ҳамроҳи волидонаш дар Кенсингтон мезист. Ва яке аз шуғлҳои асосии вай дар наврасиву ҷавонӣ аспсавориву аспдавонӣ буд. Ва тӯли солҳои ҷавонӣ малика ба ҳамин шуғлаш содиқ монд. Дар баробари ин духтарро аз хурдӣ ба омӯзиши илм ҷалб карданд ва ӯ тавонист тамоми илмҳои барояш муҳимро аз худ кунад. Барои сулолаи шоҳ соҳиби маълумот будан ва донистани кулли илмҳои муҳим зарур ва ҳатмӣ буд. Елизавета бештар аз фанҳои дигар ба илмҳои гуманитарӣ, аз қабили диншиносӣ, ҳуқуқ, санъат майл кард. Вай ногаҳон ба омӯзиши забони франсавӣ таваҷҷуҳи бештар намуд ва ин аз ҷониби муаллимонаш истиқболи гарм ёфт.  

Баъди се соли валиаҳди Британия эълон шудани Елизавета Ҷанги дуюми ҷаҳон оғоз шуд. Британияи Кабир дар ин ҷанг аз Полша ҳимоят кард ва ҳамроҳ бо муттаҳиди аслии худ Франсия зидии Рейхи сеюм эълони ҷанг кард. Ҳарчанд дар ин амр тасмимҳои асосӣ аз ҷониби ҳукумат ва парламон гирифта мешуд, вале оилаи шоҳ рамзи якпорчагии миллат дар пасманзараи афзоиши таҳдидҳои миллигароёнаи Олмон буд. Ва Елизаветаи 2 аз овони кӯдакиву наврасӣ ба хатарҳо ва таассуроте рӯ ба рӯ шуд, ки барои олами тифлии ӯ бегона буданд. Ва ин мушкилотро вай мебоист якҷо бо ҳама ҳамсолонаш пушти сар мекард, бо онҳо мебуд. 

Солҳои Ҷанги дуюми ҷаҳон 

Ба он нигоҳ накарда, ки Гитлер неруҳои хушкигарди худро ба ҷазираҳои Британия эъзом накард, вале ҳавопаймоҳои он пайваста шаҳрҳои ин мамлакатро бомбборон мекарданд. Бахусус солҳои аввали ҷанг, ки Олмон талафоти гарон надода буд, ин гуна ҳамлаҳои ҳавоӣ зиёд рух медоданд. Ин ҳамон солҳое буд, ки бахши азими Аврупоро Гитлер тасарруф карда буд. Падари Елизаветта ҳамеша аз ҳолати қувваҳои мусаллаҳ бохабар мешуд ва худи валиаҳд низ соли 1940 аввалин маротиба ба ҳамсолонаш муроҷиат кард ва онҳоро ба сабру истиқомат дар ин вазъи мушкил даъват намуд.

Ва маликаи ояндаи Британияи Кабир дар ҳамин гуна як фазои барои синну солаш ғуборолуд ба воя расид, ба истилоҳе қабл аз муҳлат ба камол расид. Соли 1943 вай бори аввал ба назди неруҳои мусаллаҳ рафт, бо сарбозон мулоқот намуд. Чанд моҳ пештар аз шикасти пурраи Олмони фашистӣ Елизавета ба сафи артиш шомил шуд ва механик-ронандаи мошини ёрирасони тиббӣ дар отряди занонаи муҳофизатӣ буд. Шоҳдухтар тӯли хизмат рутбаи ҳарбии лейтенантро соҳиб шуд ва ҳоло, ки вай шоҳи Британия аст, ҳамон рутбаи ҳарбияш ҳифз шудааст. Ин ба он маъност, ки Елизавета охирин ширкаткунандаи Ҷанги дуюми ҷаҳон дар олам аст, ки  ба нафақаи ҳарбӣ нарафтааст.  

Арӯсӣ бо Филипп  

Соли 1947 тӯйи арӯсии Елизавета бо  Филипп Маунтбеттен баргузор шуд. Филипп набераи шоҳи Юнон Георги I ва узви хонаводи шоҳ аз насли маликаи Британия Виктория буд. Онҳо ҳанӯз аз овони тифлӣ, аввали солҳои 30 бо ҳам шинос шуда буданд. Баъди издивоҷ Филипп рутбаи фахрии герсоги Эденбургро соҳиб гашт. Аз зиндагии якҷоя Филипп ва Елизавета соҳиби чор фарзанд шуданд: Чарлз, Анна, Эндрю ва Эдуард. Ҳамаи инҳо ҳоло соҳиби зану фарзанд ва наберагони худанд. Чарлз чун фарзанди бузурги хонадон аз соли 1952 валиаҳди Британия эълон шуд. 

Тоҷгузорӣ  

Малика Елизаветаи 2 дар як шароити ғайримаъмулӣ ба тахти шоҳӣ нишаст. Соли 1952 ҳамроҳ бо шавҳараш барои истироҳат ба Кения сафар карданд. Маҳз дар ҳамин як кишвари афсонавӣ Елизавета хабари марги падараш Георги V-ро, ки кишварро муддати ин шонздаҳ соли охир сарварӣ мекард, шунид. Хабари фавти ногаҳонии падар ва шоҳи қудратмандтарин кишвари олам ӯро шадидан такон дод. Чанд моҳ лозим шуд, ки маросими тоҷгузориро барпо кунанд, чун марги шоҳ ногаҳонӣ буд ва касе аз қабл ба ин маросим омодагӣ надида буд. Он замон ӯ ҳамагӣ 25 сол дошт ва сари тахти кишваре чун Британияи Кабир омадани духтари биступанҷсола таваҷҷуҳи кулли оламиёнро ба худ ҷалб кард. Ва бори аввал дар ин маросим камераҳое, ки сабт мекарданд ва барои оламиён рӯйдодро намоиш медоданд, истифода шуда буданд. 

Солҳои аввали ҳокимият  

Маликаи Британия Елизаветаи 2 дар ҷавонӣ хеле сафарҳо кардааст ва ҳамин одатро дар солҳои аввали ба тахт нишастанаш тарк нанамудааст. Ва дар аввалин рӯзҳои қабули тахту тоҷи Британия малика ба кишварҳое сафар кард, ки аз ҷумлаи мустамликаҳои кишвараш буданд. Аммо солҳои 50 ва 60 раванди истиқлолият бахшидан ба мустаъмараҳо оғоз гардид. Талошҳои инқилобӣ бештар дар қитъаи Африқо дида мешуд. Ғайр аз ин бори аввал шоҳи Британия аз Австралия ва Зелландияи Нав дидан ба амал овард. 

Ҳамзамон бо ин малика аз корҳои дохили кишвар ҳам ғофил набуд, пайваста бо аъзои ҳукумат, парламон мулоқот мекард, роҳҳои ҳалли ҳар мушкилро меҷуст. Дар буҳрони сиёсии соли 1957 сарвазир Энтони Иден ба истеъфо рафт ва дар як муҳлати кӯтоҳ ба малика лозим омад умури ҳокимиятро дар даст гирад. Дар қадамҳои аввал Елизаветта бо Уинстон Черчилли машҳур маслиҳату машварат мекард. Ва баъди маслиҳату машварат бо шахсиятҳои сиёсӣ ба қароре омад, ки номзадии Гаролд Макмилланро пешниҳод кунад ва номзадии ӯ пазируфта шуд. Вай 65-умин сарвазири Британияи Кабир шуд, ки солҳои 1957-1964 кишварро идора кард.  

Муносибат бо мустаъмараҳои пешин 

Ҳанӯз аз замони наврасӣ маълум буд, ки сарнавишти малика Елизаветаи 2 дигар комилан бастаи хидмат ба ватани маҳбуб ва миллати ӯст. Замоне, ки вай ба тахт расид, дар низоми давлатдории башарият таҳаввулотҳои зиёде рух доданд. Дар аксар мамолик низомҳои шоҳаншоҳӣ ҷойи худро ба низомҳои дигар, аз ҷумла парламониву демократӣ ва президентӣ доданд. Ва ё низоми шоҳиро бо дигар кардани шакл то ҷойе нигоҳ доштанд. Баъзе низомҳои шоҳӣ бар асари инқилобҳои дохилӣ комил аз байн рафтанд, шоҳон сар ба гурез ниҳоданд ва ё кушта шуданд. Аммо дар Британияи Кабир вазъ ба гунаи дигар буд. Дар аввали асри ХХ дар олам якчанд империяи ба ҳам монанде вуҷуд дошт. Аз ҷумла Олмон, Русия ва Австро-Венгрия. Дар ҳамаи ин се кишвар низомҳои шоҳӣ бар асари инқилобҳои хунин сарнагун шуданд. Аммо Британияи Кабир ҳамин низоми аҷдодиро ҳифз кард. Ин ҳам дар ҳолест, ки баъди анҷоми Ҷанги дуввуми ҷаҳон яқин шуд, ки аз мафкураи импературӣ ва мустамликадорӣ бояд дасту дил шуст, чун давлатҳо бедор шуданд, истиқлол мехостанд, ҳақи худро мехостанд соҳиб шаванд. Ва қудратҳо мисли солҳои пешин дигар наметавонистанд дар мустаъмараҳои худ ҳукмфармоӣ кунанд. Ҳанӯз дар замоне, ки падари Елизаветаи 2 Герги VI зинда буд, Ҳинд истиқлолият ёфт, Британияро лозим омад худро аз калонтарин мустамликаи худ хориҷ созад. Дар ҳоле, ки Ҳинд марвориди тахту тоҷи Британия маҳсуб мешуд. Ва ҳоло ба маликаи ҷавон лозим меомад тадриҷан аз мустаъмараҳои дигар ҳам даст кашад ва силоҳи муҳим барои ин дипломатияи нав шуд. Дипломатияи британиёӣ ҳама корро анҷом дод, то равобити ҳасанаву дӯстонаи худро бо мустаъмараҳои собиқ аз нав барқарор кунад, барояшон истиқлолият диҳад, вале чун дӯстони аслии худ нигоҳ дорад, барояшон минбаре дод, ки бар асоси баробарӣ сухан ронанд, аз ҳуқуқҳои худ дар сатҳи байналмилалӣ дифоъ намоянд. Мушкилоти зиёде ин кишвар бо давлатҳои қитъаи Африқо дошт. Баъди хуруҷи Британия аз ин минтақа ҷангҳои хунине оғоз шуданд ва Лондонро лозим меомад барои хомӯш кардани оташи адовату кинаҳои дохилӣ талошҳо кунад. Елизавета бештари вақти худро сарфи равобити кишвараш бо Канада мекард. То соли 1982 ҳукумати Британияи Кабир дар қабули ҳар қарор дар дохили ин мамлакат таъсир дошт. Аммо баъди ислоҳоти сиёсӣ ин система дигар ба зуболадони таърих супурда шуд ва Канада дигар мустақилона тасмим мегирифт. Аммо малика Елизавета имрӯз ҳам аз маҳбубияти хосе дар Канада бархурдор аст. Соли 1976 вай ба ҳайси як шоҳ дар Монреал бозиҳои олимпиро ифтитоҳ карда буд.    

Баъдан яке паси ҳам хонаводаи шоҳаншоҳӣ ба фоҷеаҳо печид. Соли 1979 террористони артиши ҷудоихоҳи Ирландия амаки шоҳзода Филипп Луис Маунтбеттенро ба ҳалокат расонданд. Вай на танҳо наздиктарин хешовандони малика буд, балки яке кормандони давлатӣ ҳанӯз дар замони шоҳ Георги VI маҳсуб мешуд, аз ҷумла вай ноиби шоҳи Ҳинд ҳам буд. Маунтбеттен дар киштии худ буд, ки ирландиҳо бо бомби идорашаванда ӯро таркониданд. Ҳамроҳ бо вай якчанд нафар хешовандонаш ва як писарбачаи ирландие, ки дар киштӣ кор мекард, ҳалок шуданд. Худи ҳамон рӯз бунёдгароёни ирландӣ ба сарбозони британиёӣ ҳамла карданд ва 18 нафари онҳоро куштанд.  

Ду сол баъди ин рӯйдоди фоҷеабор ва ғамангез валиаҳди Британия, писари Елизавета Чарлз бо Диано Спенсер ҳамхона шуд. Шоҳзодахонуми Уэлский Диано миёни мардум ба шарофати фаъолиятҳои хайрхоҳонаи худ маъруфият пайдо кард. Онҳо соҳиби ду фарзанд шуданд бо номҳои Уилям ва Гарри. Писарбузурги онҳо баъди падараш дуввумин мудаии тахту тоҷи шоҳӣ буд. Вале муносибати занушавҳарии Чарлз ва Диано хуб набуд. Аввали солҳои 90 шоҳзода бо бонуи дигар мулоқот мекардагӣ шуд. Ин ҳолат барои Елизаветта ноҳинҷоркунанда буд ва инро зарбае ба обрӯи хонаводаи шоҳӣ медонист. Ва соли 1996 бо ташаббуси шахсии вай Чарлз ва Диано аз ҳам ҷудо шуданд. Ва ин боиси моҷарои бузурге ҳам шуд. Як сол пас, соли 1997 Британияро хабари марги шоҳзодабону Диано дар садамаи мошин такон дод. Баъди чанд соли дигар Чарлз бо дӯсти қадимии худ Камилла Паркер Боулз издивоҷ кард ва тӯйи хонадоршавии онҳо соли 2005 баргузор шуд. Замоне буд, ки фарзандон аз издивоҷи аввал калон ва мустақил шуда буданд.  

Бо вуҷуди фоҷеаҳои хонавоагӣ ва мушкилоти дигар малика Елизаветаи 2 тӯли ин даҳсолаҳо тавонист масъулияти шоҳиро дар Британияи Кабир маваффақона иҷро кунад. Тибқи анъанаи қадима шоҳи Британия ҳамзамон сарвари калисо низ буд ва бори ин масъулият дар замони ислоҳоти асри 16 бар дӯши шоҳ уфтода буд.  Дар замонҳои гузашта миёни католикҳо ва протестантҳо зиддиятҳои зиёде дар ҷараён буданд. Баъдан вазъият тақозо мекард, ки ин зиддиятҳо барҳам зада шаванд ва зарурати мулоқоти Попи Рум бо шоҳи Британия ба миён омад. Иоанн Павел-попи Рум соли 1982 ба Лондон омад. Ӯро шахсан худи маликаи Британия пешвоз гирифт. Расми мулоқоти ин ду нафар дар сар то сари олам паҳн шуд. Он замон ҷанги Фолкленд миёни Британия ва Аргентина оғоз шуд. Малика дар ин иртибот кадом як тасмиме нагирифт, дар ҳоле ки ин зиддият наметавонист ба вай дахл надошта бошад. Писари хурдии малика Эндрю он замон дар артиши Британия хизмат мекард ва узви ҳайати халабонҳои чархболи ҳарбӣ буд. Ҷанг барои ҷазира чор моҳ давом кард ва бо пирӯзии Британия ба анҷом расид. 

Елизавета ва Маргарет Тэтчер

Замоне, ки малика дар мавриди ҷанги ёдшуда тасмиме нагирифт ва дар стратегия ва тактика тағйироте ворид накард, ин масъулияти бузург бар души бонуи дигари сиёсати Британия-Маргарет Тэтчер уфтод. Тэтчер он замон, аниқтараш солҳои 1981-1990 сарвазири Британия аз ҳизби косерваторҳо буд. Аз он ки иродаи қавӣ ва шахси дар сиёсату иқтисод таъсиргузор буд, барояш лақаби «зани оҳанӣ» доданд. Ин ду бонуи ҳоким иртиботҳои хеле наздике бо ҳам доштанд ва малика дар ҳама тасмимҳо ва барномаҳо сарвазирро ҳимоя мекард. Тибқи анъана сарвари ҳукумат ҳафтае як маротиба бо ширкати малика вохӯрии корӣ доир мекард. Аммо бо вуҷуди иртиботҳои наздик ва мададҳои ҳамдигарӣ сари чанд вақт дар матубот оид ба зиддият байни малика Елизаветтаи 2 ва сарвазири Британия Маргарит Тэтчер интишор меёфт. Вале ҳарду ин гуна иттиҳомотро бепоя медонистанд. Аммо солҳои 80 ҷомеаи Британрия вазъи мушкилро пушти сар кард, ки ба чанд ислоҳоти иқтисодии Тэтчер иртибот дошт. Малика аз ин ҳам ҳимоя мекард ва бо ин васила гӯмагуҳо атрофи мавҷуд будани ихтилофотро барҳам мезад. Зеро медонист, ки бе ин ислоҳот амалан пешрафти кишвар номумкин аст.  

Ҷашни алмосии ҳукмронӣ 

Соли 2012 малика шастсолагии сари тахт омадани худро ҷашн гирифт. Хабар ва расмҳои ин чорабинии тантанавор дар сархати беҳтарин нашрияҳои олам қарор гирифт. Баъди малика Виктория Елизаветта дуюмин касе буд, ки барояш муяссар гашт дурудароз ҳокимият кунад. Нуқтаи олии ҷашнвора сафороии чандсад киштӣ дар Темзаи Лондон (дарё дар ҷануби Британияи Кабир) буд. Ва ин калонтарин чорабинии обӣ дар таърихи Британия дониста мешавад. 4 июн дар кохи Букингемск барномаи бузурги мусиқӣ доир шуд, ки дар он машҳуртарин сарояндагони британиёӣ ба мисли Пол Маккартни, Элтон Ҷон шахсан маликаро табрик карданд. Соле пеш аз ин ҳодисаи дигари хурсандибахш дар таърихи хонаводаи шоҳи Британия буд. Набераи калонии малика, валиаҳд Уилям издивоҷ кард. Ҳамсари ӯ  Кэтрин Миддлтон соли 2013 сеюмин абераро ба маликаи Британия туҳфа кард. 

Мақоми малика дар имрӯз  

Сарнавишти малика Елизаветаи 2 дар Британияи Кабир саршор аз рӯйдодҳост ва аз сол ба соли дигар бо вуҷуди солмандиву заъфи ҷисмонӣ вай талош мекунад таъсири мушоҳидашаванда дар ҳаёти мамлакаташ дошта бошад. Соле як маротиба дар парламон суханронӣ мекунад. Ҳамчунин пайваста бо сафирони кишварҳои хориҷии муқими Британия мулоқот анҷом медиҳад. Солҳои пеш сафарҳои зиёди хориҷӣ анҷом медод, вале бо гузашти умр сафаҳо кам шуд. Аммо бо вуҷуди ин соли 2011 малика ба Ирландия сафар кард ва инро як сафари таърихӣ меноманд. Британияи Кабир ва ҳамсояи ғарбии он садсолаҳо бо ҳам зиддият доштанд ва ин ихтилофҳо дар таърих борҳо муҷиби ҷангу хунрезиҳои шадид шудааст. Дар асри ХХ муборизаи истиқлолхоҳии ирландиҳо, аз ҷумла Ирландияи Шимолӣ шакли террористӣ ба худ гирифт. Ва Елизаветаи 2 шоҳиди ин ҳама бедодиҳо буду ҳаст. Вале тадриҷан Британия ин буҳронро пушти сар кард ва бо Дублин муносибатҳои дӯстона барқарор намуд. 

Дар тӯли солҳои ҳукмронӣ малика Елизавета шеваи хоси бархӯрд бо ихтилофҳои хориҷии кишварашро дошт ва пайваста мекӯшид худро ҳамеша аз ин гуна ихтилофот дур гирад, камтар ба сиёсат печад. Вай ҳатто аз бархӯрдҳо миёни аҳзоб худро дур мегирифт. Ва ҳамин боис мешуд, ки дар вазъи буҳронӣ дар парламон ва ҳукумат чун шоҳ қарори қатъӣ содир кунад ва ҳам ихтилоф ва ҳам буҳронҳо ба осонӣ роҳи ҳал пайдо намояд. Ин гуна ҳодисаҳо дар таърихи Британия солҳои 1957 ва 1963 рух дода буданд. Дар ҳарду ҳолат ҳам сарвазирон ба истеъфо рафтаву ҳизбҳо натавониста буданд ҷойнишини сазоворро муаррифӣ кунанд. Он вақт малика худ раиси парламонро интихоб кард. Ва ҳар бор ин гуна тасмимҳо боис мешуданд, ки вазъ дар  Даунинг-стрит ба эътидол ояд.  

Дар Британия Кабир аз хурд то бузург дар бораи гузашта ва имрӯзи Елизаветаи 2 медонанд ва ҳеч саҳфаи пӯшида дар ҳаёти шахсӣ, сиёсӣ, иҷтимоӣ надорад. Ва муҳаббати хоси мардумро низ сазовор аст. Ӯро ҳоло ҳам дӯст медоранд ва касе намегӯяд, ки замони шоҳӣ кайҳо рафта. Британияи Кабир, ки як қудрати иқтисодиву ҳаарбии олам аст ва давлат аз ҷониби ҳукумат ва парламон идора мешавад, вале эҳтиёҷ ба шоҳ доштанашро инкор намекунад. Шоҳе чун Елизаветаи дурандеш метавонад дар ҳолатҳои буҳронӣ умури мамлакатро ба даст гирад, вале на ки салтанат кунад, балки бо риояи ҳама бахшҳои қонуни асосӣ баъди ҳалли буҳрон умури идориро дубора ба сарвазир супорад... 

 

Бо истифода аз мақолоти интернет ва бахусус навиштаи

Максим Новичков 

таҳияи Ф.Муҳаммад

Хонданд 4

Истиқлолият ё озодӣ неъмати бебаҳоест, ки ҳар як миллат барои дарёфти он бо равишу роҳҳои гуногун муборизивуталош меварзад. Нуқтаи муҳим дар мубориза барои озодихоҳӣ ин доштани роҳбари хирадманд аст, ки миллатро месозад. Тавассути роҳнамоӣ ва дастури оқилонаи ин ё он шахси соҳибмаърифат қавм ё миллат дар таърих номи худро боқӣ мегузорад.

Ҳар сол нимаи дуюми моҳи август дар сарзамини Ҳиндустону Покистон ҷашни озодӣ таҷлил карда мешавад. Имсол низ ин ду кишвари ҳамсоя ва ҳамзабону ҳамфарҳанг 71-солагии худро истиқбол менамоянд.

Бояд қайд кард, ки кишварҳои Осиёи Ҷанубӣ аз ҷумла, Ҳиндустон ва Покистон солиёни дароз зери салтанати Британияи Кабир қарор доштанд. Аҳолии ин сарзаминҳо ҳамеша мубориза мебурданд, то чун қавм ё миллати озод умр ба сар бурда, тамаддуну фарҳанги худро ҳифз намуда, барои ободӣ ва озодӣ хидмат намоянд. Дар солҳои 1920-1930 ҳаракати қавмие таҳти сарпарастии сиёсатмадор Маҳатма Гандӣ бо номи "Ҳаракати озодихоҳӣ Ҳинд" барои истиқлолият мубориза мебурд. Ҳамзамон, ҳаракате дигар низ бо номи "Лигаи мусалмонони Ҳинд" бо ин муборизаҳо ҳамроҳ шуда, барои озодӣ ва ҳифзи ҳуввияти миллӣ ҷидду ҷаҳд мекард.

Бо қарори ҳукумати Британия ва талошу муборизаи мардуми ин сарзамин соли 1946 дар ин кишвар тағйирот ворид гардид. Котиби давлатии Британия Петик Лоренс тасмим гирифт, ки қораи ҳиндро ба минтақаи алоҳида тақсимбандӣ намояд, ки шомили се гурӯҳанд. Гурӯҳи аввал, минтақаҳои Бомбай, Мадрас, Биҳор, Орисса, ки дертар чун давлати Ҳиндустон шинохта шуд, гурӯҳи дуввум Панҷоб, Синд, вилоятҳои Шимолу Ғарб ва Балуҷистон, ки дертар чун кишвари Покистон арзи вуҷуд кард ва гурӯҳи сеюм қисмати Бангола, ки дертар чун Бангладеш ба вуҷуд омад.

Ин тақсимбандии Британия бо дарназардошти қавмияти ин минтақа сурат гирифт. Ӯ мехост, бо ин роҳ мардуми ин давлату қавмияти худро ҳифз намуда, зиндагӣ намоянд. Аммо роҳбарони онвақтаи ин кишварҳо Маҳатма Гандӣ(1869-1948), Ҷавоҳирул Неҳру(1889-1964), Муҳаммад Иқбол (1877-1938) ва Муҳаммад Алӣ Ҷиноҳ(1876-1948), ки худ дар байни мардум ба воя расида буданд, талош карданд, зимомати мардуми худро ба дӯш бигиранд. Бо ин мақсад ин роҳбарон ба мизи машварат нишаста, тақсимбандиро ба асоси "Назарияи ду қавмият ё миллат" пазируфтанд. Ҳадафи асоси онҳо ин буд, ки ин қавмҳо дар асоси назария ва ақоиди доштаи худ тавонанд, зери давлати алоҳида бо ҳифзи муштаракот зиндагӣ намоянд.

Тибқи сарчашмаҳои таърихӣ ҳаракати "Лигаи мусалмонони Ҳинд" баъзе ноадолатӣ ва нобаробариҳоро дар риоя нагардидани ҳуқуқҳои иҷтимоӣ эҳсос карда, хостори эҷоди давлате шуд, ки мақсаду мароми эшон мавриди эҳтиром қарор гирад. Ҳамаи роҳбарон манфиатҳои қавмиву миллиро ба назар гирифта, барои доштани ҳукумати дилхоҳ розигӣ дода, бо машварати намояндагони Британия дар нимаи моҳи августи соли 1947 бо ду давлати ҷудогона тақсимбандӣ шудаанд, ки яке бо номи Ҳиндустон ва дигаре бо номи Покистон имрӯз дар ҷаҳон шинохта мешаванд.

Муҳаққиқон ба ин назаранд, ки ҳардуи ин кишвар 14-уми августи 1947 истиқлояти хешро ба даст овардаанд, аммо мардуми Ҳинд бо расму ривояти қавмии худ 15-уми августро ҳамчун рӯзи истиқлолияти худ интихоб карданд. Аммо Покистон 14-уи августро қабул карда, чун давлати алоҳида ба фаъолият оғоз кард ва аввалин роҳбари кишвар Муҳаммад Алӣ Ҷиноҳ(1876-1948) ва Лиёқат Алихон (1895-1951)-ро чун нахустин сарвазир интихоб карданд.

Дертар 23-уми марти 1956 ин кишвар аввалин маротиба Сарқонуни худро қабул кард ва чун мамлакати мустақили мусалмонӣ расман эътироф карда шуд. Аз соли 1958 то 1969 ин кишвар зери роҳбарии генарал Аюб Хон(1907-1974) мудирият мешуд ва дертар аз соли 1969 то 1971 зимоми қудрат ба дасти Яҳё Хон(1917-1980) гузашт, ки дар ин давра минтақаи шарқии ин кишвар ба кашмакашиҳо дучор шуд ва дар натиҷаи кишваре ба номи Бангладеш арзи вуҷуд кард. Аз соли 1972 то 1977 ин мамлакат зери сарпарастии Зулфиқор Алӣ Бҳутто (1928-1979) буд, ки дар кишвар хело ислоҳоти иҷтимоӣ ва иқтисодӣ ворид гардид. Аммо соли 1979 кишвар ба кудатҳои низом дучор шуд ва идораи умури кишвар ба зиммаи генерал Зиёул Ҳақ (1924-1988) гузашт, ки дар ин замон сиёсати ҷаҳон низ тағйир ёфта, қувваҳои собиқ Шӯравӣ вориди Афғонистон шуда буданд. Соли 1988 баъди садамаи ҳавоӣ ва кушта шудани генерал Зиёул Ҳақ ҳукумати ин кишвар ба зиммаи Беназир Бҳутто(1953-2007) чун аввалин зан дар идораи давлат супорида шуд. Вале кашмакашҳо минтақаи Кашмир сабаб шуд, ки зимоми кишварро генерал Парвиз Мушарраф ба зиммаи худ гирад ва ҳамин тавр соли 2002 интихоби кишвар баргузор шуд ва Зафарулло Хон Ҷамолӣ чун сарвазир интихоб гардид.

15-уми ноябри 2007 муҳлати порлумони кишвар ба охир расид ва ҳамон замон тавассути гурӯҳҳои номаълум Беназир Бҳутто ба қатл расонида шуд. 15-уми феврали 2008 интихоби навбати баргузор гардид, ки дар натиҷа, Юсуф Ризо Гелонӣ чун сарвазир ва Осиф Алӣ Зардорӣ ба ҳайси президенти кишвар интихоб шуданд. Дертар соли 2013 дар интихобот Навоз Шариф сарвазири ин кишвар интихоб шуд, аммо соли 2017 ба фасоди молӣ маҳкум шуд ва ба маҳкамаи судӣ кашида шуд. Соли 2018 интихоботи навбати баргузор гардид ва ҳизби "Таҳрики инсоф" ки таҳти сарпарастии Имрон Хон яке аз қаҳрамонони бозии крикети баррандаи он гашт ва омодагӣ барои ташкили ҳукуматро дорад.

Покистон яке аз кишварҳои зебое аст, ки аз ҷониби маркази сайёҳии «Марко Поло» чун «Сарзамини подшоҳон» шинохта мешавад.

Ин кишвар дар Осиёи Ҷанубӣ воқеъ буда, дар чойҳои таърихии он навиштаҷот ва махтутоти форси тоҷикӣ дида мешавад. Хусусан, гимни мардуми ин сарзамин кулан тоҷикӣ-форсӣ буда, бо чанд калимоти ҳиндӣ омехта шудааст.

Пойтахти ин кишвар шаҳри Исломобод буда, дорои таърихи қадима аст. Он дар байни доманакӯҳҳо ва боғи машҳури Шакарпариён, ки аз ҷониби раҳбарон ва вазирони ҷаҳон бо дарахтҳои ёдгорӣ зебо ва музаян шудааст, ҷойгир аст. Шаҳр дорои зиёда аз 10 млн. аҳолӣ аст, ки бо биноҳои зебо ва масҷиди калон ба номи Файсал машҳур аст.

Лоҳур низ яке аз шаҳрҳои қадимаи Покистон аст, ки таърихи 150 сола дошта, дар сарчашмаи «Географияи птолемӣ» ба номи Лабокла, ки дар канори дарёҳои Индус, Рови, Чеҳлам ва Ченоб ҷойгир аст, зикр шудааст. Дар соли 1206 Султонқутбиддин Айбак аввалин шоҳи мусулмон дар сарзамини Ҳинду Покистон интихоб гардид. Аз соли 1524 то соли 1752 Лоҳур зери роҳбарии шоҳони муғул буд ва дар даврони подшоҳии Акбар аз соли 1584 то соли 1598 он чун маркази шоҳӣ ба ҳисоб мерафт. Дар давраи охирин шоҳи муғул Аврангзеб (1658-1707) бисёре аз ёдгориҳои ин шаҳр монанди Масҷиди подшоҳӣ ва Дарвозаи Оламгирӣ сохта шудаанд.

Дар боғи ба номи Икболи ин шаҳр манораи баланди боҳашамате аст, ки ба эхтироми ба таъсисёбии Покистон сохта шудааст. Баландии ин манора зиёда аз 60 метр буда, қисми поёнии ин манора ба шакли панҷситора ва моҳ аз санги мармар сохта шудааст. Ин манора яке аз ёдгориҳои миллиии Покистон ба ҳисоб меравад. Ин боғ ҷоест ки 23 марти соли 1940 Ҳизби Лигаи мусалмонони Ҳинд зери сарпарасти Муҳамад Али Чиноҳ (1876-1948), қонун оид ба сарзамини алоҳида барои мусалмонони ҳиндро қабул карда буд. Ин созишнома бо номи «Қарордоди Лоҳур» дар таърих сабт шудааст, ки солона 23 март дар саросари кишвар ҷашн гирифта мешавад. Шаҳри Лоҳури Покистон аз соли 1976 инҷониб бо шаҳри Душанбе бародаршаҳр мебошад.

«Масҷиди подшоҳӣ», беҳтарин намунае аз меъмории давраи муғулҳо дар Покистон мебошад. Дар канори ин масҷид, оромгоҳи файласуф ва донишманди шарқ Муҳаммад Иқболи Лоҳурӣ (1877-1938) ҷойгир аст.

Яке аз шаҳрҳои калонтарин ин кишвар Карочӣ аст, ки дорои зиёда аз 15 млн. аҳолист ва маркази тиҷорат ва санъати кишвар ба ҳисоб меравад. Ин шаҳр дар наздики баҳр вокеъ буда, бо бандар ва корхонаҳои хурду калон дар ҷаҳон шинохта мешавад.

Ҷаҳони имрӯза ба минтақа ва блокҳои қудратӣ тақсим шудааст, ки он аз Амрико, Британияи Кабир, Россия ва Чин иборат аст. Тӯли 6 сол аст, ки самти қудратхоҳии Амрикову Британия коҳиш ёфтааст. Русияву Чин нумуи наверо дар ҷаҳон пайдо карда, минтақаро зери таваҷҷуҳи худ қарор доданд ва Покистонро чун минтақаи марказии АвруОсиё мешиносанд ва бо он таваҷҷуҳ хос доранд. Ба гуфтаи таҳлилгарон ин кишвар аз нобаробариҳо ва фасоди ҷомеа солиёни зиёд ранҷ кашид ва эътимоди шарикии стратегиро бо Амрико аз даст дод. Ахиран Чин тавассути лоиҳаи нав ин кишварро ба худ наздиктар сохт ва барои ҳамкорӣ заминаи тозаеро эҷод кард, ки ба нафъи ҳар ду кишвар ва минтақа аст. Дар ин асно Русия низ равобити худро бо ин кишвар аз нав барқарор кард ва ҳамкории худро таҳким бахшид. Аз ин лиҳоз, интихоботи соли 2018 роҳи навест барои Покистони навин ва минтақа, ки ҳама аз он интизориҳои зиёд доранд.

Мирсаид РАҲМОНОВ,

ходими илмии Институти омӯзиши масъалаҳои давлатҳои Осиё ва Аврупо

Хонданд 40

Мо кай доғистонӣ мешавем?

Авг 11, 2018
Диданд: 62

Аз давраи мактабхонӣ хотирае аз лавҳи хотирам ҳеҷ гоҳе зудуда намешавад. Байни ҳамсинфон дар хондани китоби бадеӣ як навъ мусобиқа мекардем. Ҳар кас мехост бо китоби нав хондааш байни ҳамсинфон дастболо бошад. Ҳамин вақт китоби сабзе, ки рӯи муқоваи он як гӯшаи зебоманзари куҳистон бо амали рассоми хушсалиқае нақшу оро ёфта буд, уфтод: Расул Ғамзатов «Доғистони ман». Ин китоб аз саҳифаи аввал хаёлу ёди маро ба сӯи худ кашид, шефтаву шайдоям намуд. Лаҳну гуфтор, нигоришу сабту услуби хоса, рангинбаёнии асар ва пеш аз ҳама муҳаббату садоқати муаллиф дар ситоиши зодгоҳ-ба қуллаҳои баланди Эйфел, кушку манораҳои Порис баробар намудани деҳаи хурдакаки Сада дар авули Хунзах маро моту маҳбути худ гардонид. 

Ин асарро тарҷумони варзидаи адабиёти тоҷик Абдуллоҳи Зокир бо бадеияту ҷаззобияти сеҳри сухани воло ороставу пероста гардонида, ҳар нуктаву маъниро бо салиқаи ба худ хос тарҳрезӣ намуда буд.

Дар китоб бахшу бобҳое бо унвони «Гуфтор андар ситоиши китоб», «Забон ва услуб», «Жанри асар» оварда шуда, сабки хоси нависанда бо ибораҳои гушнавози «Падарам мегуфт…», «Абӯтолиб нақл мекард..», «Сулаймон Сталский дар анҷумани нависандагони шӯравӣ» ва амсоли ин нақлу ҳикоятҳои ҷолибе хонанда худро дар пари мурғи ҳумои қиссаву ривоятҳо ба сарзамин дури афсонавие роҳнамун мехост.

Вақте сухан дар бораи қадру манзалат ва бузургдошти забони модарӣ меравад, Расул Ғамзатов қиссаеро ёдовар мешавад: «Дар Порис ҳамватанони худро вохӯрдам, дар либоси мӯди аврупоӣ, бо кӯлоҳу салобати хоса. Ва донистам, ки аз куҳистони Доғистон ба амри тақдир ин ҷо омадаву зиндагӣ ихтиёр намуда. Бо мадади дӯстони тарҷумонам бо ӯ ҳамсуҳбат шудам. Ман бо доғистонӣ ҳарф мезадаму ӯ ба забони франсавӣ. Дӯсти забондонам моро тарҷумонӣ мекард. Ба Ватан баргаштаму модари он ҳамватани ғарибафтодаамро, ки дар деҳаи дурдасте зиндагӣ дошт пайдо намудам ва хостам салому пайғоми писарашро ба ӯ бирасонам. Зан аввалин суоле ки ба ман дод чунин буд:

- Росташро бигӯ шумо бо писари ман бо забони модарии худ суҳбат кардед?

- Не, - гуфтам ман дар ҷавоб - ман бо забони модариам ҳарф мезадам ӯ бошад бо забони франсавӣ. Дар байн тарҷумон суханҳои моро тарҷума мекард, ҳамин тавр аз ҳолу аҳволи ҳамдигар огоҳ шудем. Ҳамин дам зан аз ҷояш бархост, рафту дарҳол болои оинаро пӯшонид, сипас рӯймоли сиёҳи мотамие ба сару рӯй печониду рӯ ба рӯям нишаста гуфт:

- Не Расул, ту хато мекунӣ, ӯ писраи ман нест, писари ман кайҳо зиндагиро падрӯд гуфтаасту инро ман ҳозир эҳсос намудам ва дигар чашминтизораш ҳам нестам. Писари ман лафзи модарии худро, ки бо шири сафедаш додам бояд фаромӯш намекард». Ва сипас шоир ин мисраҳоро барои тақвияти андешааш ба қалам медиҳад: 

Агар донам, ки фардо мешавад забони модариам гум,

Ман имрӯз мурданам авло бидонам…

Дар авули Хунзах духтарони кӯзабардаст, кӯзаҳои худро аз оби мусаффои чашмасор пуркардаву яке ба дугонаҳояш бо табассуми малеҳ мегӯяд:

- Эй кош аз ғаму ғусса раҳо мебудаму дили беғаму ғусса ва поку беолоиши Расул мебудам, дар синаи ӯ метапидаму ҳамроҳаш ба мамлакатҳои дур сафар мекардам. Расул ин гапҳоро мешунавад, худ ба худ мегӯяд: «Агар медонистед, ки дар дили «беғам»-и Расул чӣ ғаму дардҳое нуҳуфта, чӣ сару савдое ӯро шабонарӯзӣ азият медиҳад, шиканҷа мекунад ва водораш месозад, ки пайи дарёфти дурри маънӣ паси мизи эҷодӣ нашинад. Ва ин дарду ғуссаҳоро фақат килки сеҳрофари ӯ метавонад ба рӯйи саҳфаи авроқ рехта, чун рассоми дар ғурбатафтодаи ҳамватанонаш расми парандаеро дар қафас тасвир намояд, ки мислу монандашро касе дар рӯйи дунё надида... Ва ин паранда тахаюли хаёлоти рассом ва худи ӯст. Ва ин эҷод эҷоди нотакрори Расул будаву маъвову мақсуди ӯст. 

Дар тасвири образҳои шоири машҳур Абӯтолиб, Сулаймон Сталский, Афандӣ Капиев ва падараш Ғамзат Цадаса ифтихор аз ватану ватандорӣ, забону миллат, арзишҳои маънавӣ бисёр ҳам бо ҳисси баланди воқеъбинона ба қалам дода…

Хусусан дар тасвири шахсияти таърихие чун Имом Шомил, ки ифтихори ҳар як доғистонӣ аст, шукуҳу шаҳомати як шахси ватандор падидор мегардад.

Гуфтан ба маврид аст, ки «Доғистони ман» аввали солҳои 70-ум ба табъ расидаву бо мазмуну мундариҷаву сабку услубаш беназир дониста шуда, дар муддати кӯтоҳ ба забонҳои дигар тарҷума гардида, дар қатори дигар асарҳояш ба Шоири халқии Доғистон Расул Ғамзатов шуҳрати ҷаҳонӣ овард. Ин асар дар адабиёти ҳамонвақтаи тоҷик як ҷунбишу такони эҷодие ба бор овард. Бузургмардони майдони адабиёти навини тоҷик устодони каломи мавзун Муъмин Қаноат, Лоиқ Шералӣ, Бозор Собир ва шоираи маъруф Гулрухсор дар ситоиши деҳу диёр ба муъҷазбаёниву тобишҳои рангоранги манзараҳои куҳистон парчами шеъри миллиро парафшон намуданд.

Устод Муъмин Қаноат муҳаббатномаи пур аз меҳру садоқат ифшо намудаи худро бо номи «Тоҷикистон исми ман» эҷод намуд. Мағз андар мағзи ин достон мисраву байтҳое қаламӣ шуда, ки зарраи хоку санги ин диёри офтобиамонро бо муқалами сеҳрноки худ чун рассоми босалиқае ба рӯйи саҳфае тарҳрезӣ намуда, сипас пора-пора ба назм овардаву «устухонбандӣ» мекунад. Сарманшаи ин меҳрномаи шоир фикр мекунам аз тору пӯди ҳамон асари шоири доғистонӣ сарҷӯйи сабзе гурифтаву ҷорӣ мегардад. Тасвири манзараву зебогиҳои афсункори табиати нотакрори куҳистон-бо таровату назокати хосааш, сабзаву долу дарахтони ҳамешасабзаш ва гулу гиёҳи муаттару накҳатбораш бо маҳорати баланд рӯи сафҳаи авроқи сафед эҷо шудааст. 

Дар ин росто «Ифтихор» ном шеъри устод Лоиқ пешгоми ашъори пурғановат дар мавзӯи арзишҳои баланди миллӣ мебошад, ки чунин байтҳои ноб матлаъи ин шеър аст:

Дар миёни куҳсорон сахтҷонам зодаанд, 

Дар раҳи куҳсор баҳри имтиҳонам зодаанд. 

Волидайни бенишонам чун нишонам зодаанд, 

Дар диёри камзамине бекаронам зодаанд. 

Гарчи мегуфтанд аз қисмат бувад фардои ман, 

Гарчи мегуфтанд серӯзӣ бувад дунёи ман, 

Гарчи дар гаҳвора мебастанд дасту пои ман, 

Дар замин баҳри талоши осмонам зодаанд.... 

Дар ашъори шоири рангинхаёлу дардошно устод Бозор Собир ин шӯру исён ва аз худ гузаштанҳо дар шеъри «Боди Файзобод…» ва «Хати Сурх» роҳу равиши эҷодиашро муайян месозад. Хусусан ин байтҳо, ки аз китоби сабзи «Доғистони ман» сарҷӯ гирифта:

Аз Ватан дур гарчи бисёр аст,

Зиндаю мурдаи ба ному нишон,

Лек осон набуду осон нест,

Аз Ватан дур мурдани мардон…

Он ки худ дар дилаш ғаме дорад,

Нест ӯ бе ғами дигарҳо ҳам.

Душмани ҷони ҳар қабилаву халқ

Душмани ҷони ӯст дар олам…

Дар шеърҳои хамосавии шоир «Шоиру шеъре агар ҳаст…», «Қисмати шоир», «Кӯдакӣ кӯ?» ва «Забони модарӣ» эҳсоси баланди худшиносиву ватандорӣ ҳар хонандаи огоҳу меҳанпарастро манбаи ифтихору дарси хештаншиносӣ аст. Ин байтҳо аз «Забони модарӣ»-и шоир тавоно Бозор Собир наметавонад дили шахси ватандӯсту ба арзишҳои миллӣ содиқро ба ваҷд наоварда бошад:

Худ ба худ дар гӯшаи хоки диёр,

Аз ҷудоӣ, аз ғарибӣ,

Ӯ гиристу гиряҳо бар обшорон ёд дод,

Лафзи куҳистоние бар барфу борон ёд дод.

Рӯдҳоро Рӯдакихон кард ӯ,

Бодҳоро Анварихон кард ӯ.

Васфи тору пӯд ва куҳу куҳпораҳои Доғистон аз тарафи Расул Ғамзатов андаруни буруни қиссаҳои ӯ нақши муассир дорад. Ин ҳам бошад саргузашти Маҳмуди ноком, Маҳмуде ки ба торҳои қомус чун торҳои нозуки дили худ захма мезанад, Маҳмуди шайдоиву ошиқ.

Муҳаммадмуроди Сайдалӣ

Хонданд 62

«Совершенно секретно»: Дар аввали соли ҷорӣ ҳамаи ташхисҳо дар бораи “боқимондаҳои екатеринбургӣ” интишор ёфта буданд ва бар асоси онҳо комиссияи давлатӣ бо сарварии Борис Немтсов дар соли 1998 ба қарор омад,

Хонданд 72
  •  << 
  •  < 
  •  1 
  •  > 
  •  >> 

Хабари рӯз

Календар

« Август 2018 »
Пн Вт Ср Чт Пт Сб Вс
    1 2 3 4 5
6 7 8 9 10 11 12
13 14 15 16 17 18 19
20 21 22 23 24 25 26
27 28 29 30 31    

Парадокс

Гуфтед? Мегӯянд! (№4
Саидмукаррам АБДУҚОДИРЗОДА, раиси Шӯрои уламо - Зиёда аз ин, тавассути тағйиру иловаҳое, ки ...
Гуфтед? Мегӯянд! (№4
Саидмукаррам АБДУҚОДИРЗОДА, раиси Шӯрои уламо - Зиёда аз ин, тавассути тағйиру иловаҳое, ки ба ...
Гуфтед? Мегӯянд! (№3
Бег САБУР, раиси Хадамоти алоқа:- Ман қарорамро бекор накардаам.Танз: Офарин ба Шумо, оғои Бег ...
Гуфтед? Мегӯянд! (№2
Аскар ҲАКИМ, Шоири халқии Тоҷикистон:- Дар замони шӯравӣ мо асареро пайдо намекунем, ки дар ...
Гуфтед? Мегӯянд! (№1
Абдуалим ИСМОИЛЗОДА, раиси шаҳри Қӯрғонтеппа Хонандаи беҳтарин- Кӯшиш мекунам ҳар рӯз лоақал ...

Назарҳо

Яндекс.Метрика

 

Яндекс.Метрика

 

© «Фараж», 2011-2018. Истифодаи маводи сайти мазкур танҳо бо иҷозати хаттии идора мумкин аст.

Нишонии идора: шаҳри Душанбе, хиёбони Саъдии Шерозӣ, 16, ошёнаи 8.
Сайт бо кӯмаки моддии Free Press Unlimited сохта шудааст.