.

Alternative flash content

Requirements

Get Adobe Flash player

Ҷаҳон

Баррасии аъмоли Лаврентий Берия: масъалаи картошка, на қатли бегуноҳон

2–7 июли соли 1953 дар шаҳри Маскав Пленуми КМ КПСС доир шуд ва дар он танҳо як масъала мавриди баҳсу баррасӣ қарор гирифт: “Дар бораи амалҳои зиддиҳизбӣ ва зиддидавлатии Берия”. Лаврентий Павлович, ки аз ҷониби “дӯстони ҳизбии вай” боздошт шуда буд, ҳанӯз 26-уми июни соли 1953 моҷароҷӯй, ҷосуси Британия, душмани сотсиализм” номида шуда буд. Аниқтараш инҳо ҷурмҳое буданд, ки бояд муҳокима мешуд ва шояд Берия худ оқибати корашро хуб ҳам медонист чӣ мешавад. Ва инак, дар Пленуме, ки махсус барои баррасии ин масъала даъват шуда буд, мебоист ҳизб барои тафтиши ҷинояти Лаврентий Берия роҳ мекушод ва ҳадаф ин буд, ки мақомоти додгустарӣ тибқи ҳамин тарҳу ҳамин иттиҳомот парвандаи ӯро тафтиш ва анҷом диҳанд.  

Тибқи сенарияи маъмуливу анъанавӣ ҳамагон бо ғазабу қаҳри тӯфонӣ ба душмани нави халқ, ки тоза кашф шуд, борони ғазаби худро фурӯ рехтанд. Аксари онҳо даҳсолаҳо паҳлуи ҳам кор мекарданд ва ҳамдигарро хеле хуб мешинохтанд. Касоне низ буданд, ки барои обрӯи ҳизбиву давлатӣ, сари мансабу вазифа расидан пеши Берия қарздор ҳам буданд. Аксари онҳо бо тавсияҳои вай соҳиби кору вазифа дар мақомоти олӣ шуда буданд. Ва ҳамагӣ чанд рӯз пештарак ҳамагон аз вай ситоиш мекарданд ва ӯро пиру дастгири худ медонистанд. Аммо ҳоло вазъ якбора дигар шуд, дӯстони қаблӣ ба душманони ошкоро табдил ёфтанд. 

Ин ҷаласа ва ин сенарияро Никита Хрушёв дирижёрӣ мекард, ҳарчанд мақоми аввали роҳбарӣ он вақт Георгий Маленков буд. Ва маҳз Хрушёв буд, ки аввалсухан аз ӯ буд ва ӯ буд, ки ҳама гуноҳҳои Берияро баршумурд ва маҷрои Пленумро муайян кард. Ва табиист, ки баъди суханронии Хрушёв қарсакзании пурмавҷу бардавом буд. Ва ин суол ҳам ба зудӣ матраҳ шуд: чӣ тавр ин гуна як шахсияти машкук ва душман ба боварии рафиқ Сталин даромада тавонист ва даҳсолаҳо бо вай ҳамкорӣ кард?  

Ин мавзуъе буд, ки касе намехост дар баррасии он ширкат надоштаву ибрози андеша накунад. Он вақт Никита Хрушёв дар посух ба суол гуфт: оре, мо низ гунаҳгорем, ин ҳамаро медонистем, вале тарсидем. “Мо Берияро солҳои зиёд мешиносему ӯро медонем. Шахсан ман ӯро бист сол аст, ки мешиносам ва дар Пленумҳои КМ вомехӯрдем, оид ба кору вазифа ҳам дидорҳову суҳбатҳо доштем... Ва ҳангоме, ки рафиқ Сталин зинда буд, мо дида будем, ки Лаврентий Берия як моҷарохоҳу моҷароҷӯи гузарост. Шахси маккору ҳиллагар, шуҳратталаб аст. Вай бо дастони нопокаш сахт ба рафиқ Сталин часпид, вай метавонист, ки андешаҳои худро ба рафиқ Сталин гузаронад”. 

Барои сабук кардани бори гуноҳи худ Хрушёв ҳатто гуфт, ки чӣ гуна дар остонаи марги Сталин ҳамсафони наздики вай мехостанд сӯиқасд ташкил кунанд. Вале баъд ислоҳ кард: “Ба ман метавонанд бигӯянд: ҳарчанд шумо байни худ мегуфтед, вале ба ҳамаи ин нигоҳ накарда Берия вазири корҳои дохилӣ таъин шуд. Ман, рафиқон, инро ҳоло ба шумо мегӯям. Вақте рафиқ Сталин вафот кард, ҳама ба ин назар будем, ки мо бояд беш аз ҳар вақти дигар дар иттиҳоду ҳамбастагӣ бошем ва муттаҳид шавем. Дар ин шароит ман чунин меҳисобидам, ки ҳангоми баррасии ҳайати ҳукумат бархеста дар бораи Берия изҳори назар кардан оқилона нест. Ин гуна баромаду суханронӣ метавонист дигаргуна шарҳ дода шавад ва дигаргуна фаҳмида шавад. Замоне, ки пеши мо ҳоло ҷасади нахушкидаи рафиқ Сталин мехобид,  мумкин набуд ин масъала бардошта шавад. Берия он замон аз вазъ моҳирона метавонист истифода барад...” 

Хрушёв ғайриихтиёр дар ин бора ҳам гуфт, ки он замон роҳбарияти ҳизб руҳияи ягона надоштанд. “Ҳамрайъӣ дар Пленуми КМ оид ба Берияро бояд ба даст меовардем. Баъзеҳо мегуфтанд, ин чӣ хел мешавад, ки Маленков бисёр вақт бо Берия дастобадаст мегардад. Мегаштанд ва ман ҳам мегаштам. Боре Вячеслав Михайлович Молотов ҳам гуфта буд: “Шумо мехоҳед ва ҳамеша ину онро баррасӣ мекунед”.  Ман фикр мекунам, ки аз вақт ба вақт ин гардишҳо фоида меовард ва зарур ҳам буд”. 

Баъди ин Никита Сергеевич тавсеҳи хурдакаке дар бораи хиёнату паймоншиканӣ дар сиёсат дод: “Рафиқон, бо ин гуна шахси паймоншикан бояд ҳамин гуна рафтор карда мешуд. Агар мо ба вай каме пештарак дар ин бора мегуфтем, ман бовар дорам ин нобакор сару ҳисоби ҳамаи моро меёфт. Вай ин корро метавонад. Вай ба ҳама чиз қодир аст, вай ба ҳар ҳамоқату қабоҳат ва разолат қодир аст. Мо бо як узви қатории ҳизб сарукор надоштем, ки бо вай мешуд тибқи муқаррароти ҳизбӣ ҳамсуҳбат мешудем, балки бо касе иғвогар сарукор доштем. Аз ин рӯ набояд худро ва қасди худро ифшо месохтем”.  

Консепсияи Вячеслав Молотов дигаргуна буд: “Муддати чанд сол мо аъзои Президуми КМ паҳлӯ ба паҳлӯ бо Берия будем, бо вай аз наздик ошноӣ доштем ва кор мекардем. Аммо танҳо ҳоло барои мо маълум шуд, ки то куҷо вай барои мо бегона будааст ва то куҷо вай инсони ифлосу ахлоқан нопок будааст. Ҳоло маълум шуд, ки вай зарарҳои зиёде ба ҳизби мо расонд, ба давлати Шӯравӣ зарар расонд ва ӯ як ҷинояткори ошкор ва моҷароҷӯйи хатарнок будааст... Берия вориди ситоди ҳарбии мо шуд ва муддати дурудароз он ҷо пинҳон нишаст”.  

Яъне, даҳсолаҳо паҳлӯ ба паҳлӯи ҳам будед, кор мекардед, шодмон будед ва аз коратон розӣ, вале ҳоло фаҳмидед, ки вай душман будааст? 

«Ин чӣ гуна шуд, ки чунин як душман ба ҳизби мо дохил шуд ва то ҳайати роҳбарикунандаи он расид?”- идома дод Молотов ва ҳамин ҷо аз Сталин интиқод кард: “...Ин натиҷаи камтаваҷҷуҳӣ, аз даст рафтани ҳушёриву зиракии ҳизб ва бахусус рафиқ Сталин буд. Берия баъзе ҷиҳатҳои сусти рафиқ Сталинро истифода кард, кӣ ин гуна ҷиҳати суст надорад? Ва аз ин сӯистифода намуд ва солҳо чунин буд. «Рафиқ Сталин шахсияти бузург буд, вале ҳамин гуна сустие дошт, ки зудбовар буд”,-илова намуд Молотов. 

«Берия – ин дурӯя, душмани қаттоли ҳизби мо ва то ҳадде зираку чаққон буд, ки ман шахсан, ки ӯро солҳо мешинохтам, пай набурдам, ботини хасмонаи ӯро надидам ва нашинохтам,-гуфт аз минбар Мирҷаъфар Боғиров, яке аз наздикони Берия, ки муддати 20 сол Озарбойҷонро идора кардаву чун “Берияи озарӣ” ном бароварда буд. – Ман наметавонам инро дигаргуна ифода намоям: ин зудбоварию содадилӣ, заъфи иродаи ҳизбӣ, аз даст додани ҳушёрии коммунистӣ буд. Бовар кардан ба ин мунофиқ ва разил буд.  

Пушаймонӣ ва тавба Боғировро натавонист наҷот бахшад. Сияҳкунии Берия низ. Соли 1956 ӯ низ паронда шуд. 

 Анастас Микояни маккор дар бораи сустиҳои Сталин нақл кард: “Баъзеҳо мегӯянд, ки чаро шумо ин нобакорро сари вақт нафаҳмидед ва ошкор накардед. Ман инро чунин шарҳ медиҳам: боварие, ки дар назди рафиқ Сталин дошт, мансабу мартабаи баландаш дар ҳизб мушкил буд, ки баъд аз сари рафиқ Сталин ӯро ба зудӣ шиносем ва ошкор кунем”. Як ҳолати ҷудоӣ ҳам миёни аъзои Президиуми КМ низ буд, ки монеъи табодули афкор мешуд”,-илова кард Микоян. Иқрори мароқангез! 

Аммо кадом даъвову иддиои мушаххасе ба Берия дар ин Пленум эълон шуд? Чун стенегораммаи Пленумро мехонем, мебинем, ки чизи мушаххасе аслан набудааст. Масалан Хрушёв ҳамеша такрор мекард, ки нокомиҳо дар соҳаи кишоварзӣ аз ҳиллаҳои Берия аст, ҳарчанд Берия аслан ба ин робита надошт ва кишоварзиро на вай сарпарастӣ мекард.  

«…Берия тухми шубҳа мекорид, ҳалли масоиле, ки ба соҳаи кишоварзӣ иртибот дошт, ба дарозо мекашонд, то ки сабабгори муфлисии колхозҳо шавад. Дар натиҷа соҳаи кишоварзӣ ва хоҷагии деҳот ба ҳоли харобӣ расид: шир, гӯшт кам шуд. Ин чӣ коммунизм аст, ки нон ва равған надорад? Картошка низ кам аст... Ин одам як иғвоандозе беш набуд ва ҳатто иғвогари хеле бузург...”,-гуфт Хрушёв. 

Каганович ба ин илова кард: “Масалан ман дар Урал будам. Он ҷо корхонаҳои хубе фаъоланд. Вале наметавонанд коргар қабул кунанд. Чаро? Зеро қисме аз онҳо хона надоранд ва баъзеҳо ҳоло ҳам дар заминканҳо зиндагӣ мекунанд. Ё бигирем сайди шӯрмоҳиро. Ин навъи моҳӣ дар мо хеле зиёд аст, вале сайди он ба ҳадде кам аст, ки ҳатто камтар аз замони шоҳ...”- иброз дошт Микоян. 

Аммо рафиқон аз Кремл хуб медонистанд, ки иддиои ҷиддитаре наметавонанд дошта бошанд, зеро ҳар эроду интиқоде мекунанд, дар вақту замоне ба худи онҳо низ метавонанд изҳор кунанд. Бахусус рехтани хуни бегуноҳон ва ҷиноятҳои вазнинтар аз инро. Аз ин рӯ хуб мешавад масъалаи картошка дар миён гузошта шавад ва масъалаи шӯрмоҳӣ... 

 

Матни Владимир ВОРОНОВ, 

“Совершенно секретно”  

21 ноябри соли 2018

Хонданд 14

Бозиҳои эронии Сталин

Дек 08, 2018
Хонданд: 15
Бозиҳои эронии Сталин

6 ноябри соли 1945 воҳидҳои ҳарбии ба истилоҳ Ҳизби демократии Озарбойҷон (Ҳизби демократии Озарбойҷони Эрон) бо пуштибонии неруҳои Иттиҳоди Шӯравӣ, ки он замон Эрони Шимолиро ишғол карда буданд, зидди ҳукуматдорони Теҳрон шӯриш бардоштанд.  

Ин ҳизби он замон машҳур 3 сентябри соли 1945 ташкил шуд ва албатта бо дархост ва талоши Иттиҳоди Шӯравӣ аз вуҷуди худ дарак дод. Бо супориши Сталин ба ин масъала шахсан худи Котиби якуми ҲК Озарбойҷони Шӯравӣ Мирҷаъфар Боғиров ва комиссари халқии корҳои дохилии Ҷумҳурии Озарбойҷон генерал-лейтенант Мир Темур Яъқубов машғул шуданд. Дар вазорати мудофиа бошад Николай Булганин масъули таъмини неруҳои мусаллаҳи ин ҳизб буд.  

Баъзан он рӯйдодро табаддулоти бехунрезии давлатӣ меноманд ва санаҳои 17, 18-и ноябрро оғози он медонанд. Оё он шӯриш комилан бидуни хунрезӣ гузашт? Ин масъалаи баҳсталаб аст, зеро ҷонибе ва мушоҳидони объективие дар Озарбойҷони Эрон набуданд ва ҳар ҷониби манфиатдор ҳамон арқомеро расонаӣ мекард, ки ба фоидаи вай буд. Чизе буд ё набуд 16 ноябр неруҳои мусаллаҳи ҳизби демократӣ ба забти муассисаҳои давлатӣ ва биноҳои маъмурӣ дар сар то сари Озарбойҷони Эрон шуруъ кард. Қувваҳои мусаллаҳи Иттиҳоди Шӯравӣ ба онҳо ҳамаҷониба мадад мерасониданд. Вақте ҳукумати Эрон неруҳои давлатиро барои пахши ин шӯриш эъзом кард, онҳоро воҳидҳои ҳарбии Шӯравӣ нигоҳ доштанд ва ин фармони сардори Ситоди генералии артиш, генерал Алексей Антонов буд. Дар фармон гуфта мешуд, ки ягон воҳиди ҳарбии ҳукумати Эрон набояд ба қаламрави таҳти нуфузи Иттиҳоди Шӯравӣ ворид шавад.  

Дар Озарбойҷони Эрон Ҷумҳурии демократии худмухтори Озарбойҷон эълон шуд ва 20-21 ноябри ҳамон сол дар Табрез зери ҳимояи артиши кишвари шӯроҳо аввали Конгураи халқии Озарбойҷон баргузор шуд, ки дар он Кумитаи миллии иҷроияи давлати худхонда таъсис ёфт. Ва хеле ба зудӣ осемасарона интихоботи маҷлиси Миллиро ҳам гузарониданд. Вазиронро таъин карданд, аз ҷумла вазири дифоъ генерал Ҷаъфар Муҳаммадзода эълон шуд. Албатта, вай на генерал буд ва на шахси ҳарбӣ, аммо дар корҳои тахрибкорӣ дар ҳамкорӣ бо хадамоти вежаи Шӯравӣ дар Коминтерн таҷрибаи хуб андӯхта буд. 

Инак, ҷумҳурии нав бо ҳама вазиру кабиру раисаш рӯи кор омад ва ба назар мерасид марҳилаи дигар таъсиси давлати нав хоҳад буд. Аммо дар амал дар бораи ягон Озарбойҷони мустақил дар қаламрави давлати Эрон сухан намерафт ва ин гуна тарҳ ҳам вуҷуд надошт, касе атрофи ин гуфтушунид ҳам накарда буд. Маскав тасмим дошт, ки Озарбойҷони Эронро тибқи як тарҳи кайҳо омодашуда ба ҳайати Иттиҳоди Шӯравӣ ҳамроҳ кунад. Тибқи ҳамон нақшае, ки Белорусияи Ғарбӣ, Украинаи Ғарбӣ, Литва, Латвия, Эстония, Бессарабия ва Буковинаи Шимолӣ шомили СССР карда шуда буданд. Зеро аз охири  моҳи августи соли 1941 Эрони Шимолӣ аз ҷониби неруҳои Иттиҳоди Шӯравӣ ғасб шуда буд ва ташкили ба истилоҳ “майлу иродаи халқ” дар Озарбойҷони Эрон ва баъдан пайвастани он бо “халқҳои бародар”-ро дар Иттиҳоди Шӯравӣ кори вақт медонистанд. Яъне, тадриҷан ин кор бояд амалӣ мешуд, чун тарҳи он пухтаву расида буд ва таҷриба ҳам дар ин роҳ доштанд.  

Ин нақша дар Кремл кайҳо таҳия шуда буд ва амаликунандаи он “Сталини Озарбойҷон” Мирҷаъфар Боғиров буд (ва баъзан ӯро Берияи Озарбойҷон ҳам меномиданд). Аммо ҷиддан барои ҳамроҳ кардани Озарбойҷони Эрон ба СССР аз моҳи августи соли 1944 дастбаркор шуданд. Аз ҷумла, моҳи марти соли 1944 Совнаркоми СССР дар бораи аз Боку ба он минтақа эъзом кардани гуруҳи калони кормандони сиёсӣ қарор қабул кард. Моҳи августи соли 1944 Лаврентий Берия маърӯзаеро пешниҳод намуд, ки ба назорати шӯравии чашмаҳои нефтии Эрон таъкид менамуд. Аз он ки ҳукумати шоҳ хоҳиши додани нефт ба Иттиҳоди Шӯравиро надошт, Кремл тасмим гирифт, ки масъалаи баҳсии курдҳову озариҳоро доман занад. Моҳи феврали соли 1945 котиби КМ ҲК Озарбойҷон Ҳасан Ҳасанов, ки сарвари намояндагони ҳизбиву сиёсии СССР дар Эрони Озарбойҷон буд, ҳисобот дод: “дар Озарбойҷони Ҷанубӣ эҳсоси ҷудоихоҳӣ ба ҳадде густариш ёфта, ки дар он ҷо басо осон аст мардумро ба шӯриш бархезонд ва ин қисматро ба Ҷумҳурии Сотсиалистии Озарбойҷон ҳамроҳ кард ва Вашингтон ва Лондонро дар ҳайрат гузошт”. 

Омодагӣ барои роҳандозии амалиёт фавран бади торумор кардани Олмони фашистӣ шуруъ гардид. 10 июни соли 1945 Сталин Қарори махфиии Шӯрои вазиронро “Дар бораи ташкили объектҳои саноатии СССР дар шимоли Эрон” имзо намуд. 21 июн қарори Кумитаи давлатии мудофиа “Дар бораи корҳои геологӣ-иктишофӣ дар шимоли Эрон оид ба нефт” имзо шуд. 

6 июли ҳамон сол, чуноне муаррихи шинохтаи Озарбойҷон Ҷамил Ҳасанлӣ тасдиқ мекунад, Бюрои сиёсии КМ ВКП (б) қарори пинҳоние бо номи “Дар бораи чораҳо оид ба ташкили ҳаракати ҷудоихоҳӣ дар  Озарбойҷони Ҷанубӣ ва дигар вилоёти шимолии Эрон”-ро қабул намуд. Ва пешбинӣ мешуд, ки барои амалӣ кардани ин тарҳ бояд Ҳизби демократии Озарбойҷони Эрон ташкил карда шавад. Барои татбиқи ин тарҳ бо риёли Эрон маблағи бузурге ҷудо шуд.  

3 сентябри соли 1945 ҳизбро сохтанд, 8 октябри соли 1945 КМ ВКП(б)  Совнаркоми СССР дар бораи амалҳои баъдӣ тасмим гирифт. Аз ҷумла мақомоти марбутаро вазифадор карда буд, ки барои ҷисман нобуд кардани мухолифони ҷунбиши ҷудоихоҳӣ кормандони вежа ҷудо кунанд. Мақомот ба ин ҳадафҳо бештар аз 80 нафар кормандони ботаҷриба дар ин самтро ба Эрон эъзом карданд.  

Дар маҷмуъ ин тарҳ хуб кашида шуда буд ва дар оғоз татбиқи он низ муназзам пеш мерафт. Ва ҳамин гуна тадбирҳоро ҳамзамон дар Курдистони Эрон низ роҳандозӣ карданд, 22 январи соли 1946 зери ҳимояи Артиши Сурх “Ҷумҳурии халқии Курдистон” ташкил шуд. 

Марҳилаи ниҳоии татбиқи ин нақша бояд моҳи марти соли 1946 амалӣ мешуд. 2 марти соли 1946 британиёиҳо ба хуруҷи неруҳои худ аз хоки Эрон оғоз карданд, неруҳои амрикоӣ қаламрави Эронро то аввали соли 1946 тарк карда буданд. 2-уми март муҳлати ҳузури неруҳои Шӯравӣ дар Эрон низ ба анҷом расида буд, вале бархилофи муоҳада баръакс СССР неруҳои тозанафаси худро ба Табрез ворид кард.  

Вале дар ниҳоят аслан коре нашуд: 21 март Трумэн дар Вашингтон сафири Иттиҳоди Шӯравиро даъват кард ва огоҳинома супурд ва мазмуни он суҳбатро танҳо метавон тахмин кард, чун комилан сиррӣ буд ва ҳоло ҳам аз ягон бойгонӣ дар ин бора маводи расмиро касе нахондааст. 

Моҳи майи соли 1946 неруҳои Шӯравӣ низ қаламрави Эронро тарк карданд. Дар остонаи хуруҷ Боғиров ба Сталин занг зад ва гуфт, ки баъди ин хуруҷ Ҳизби Демократии Озарбойҷони Эрон пош мехӯрад. Ва дар посух шунид: Мо наметавонем бо ҳамаи оламиён дар рӯёрӯй қарор гирем...

Аввали моҳи декабри соли 1946 неруҳои Эрон вориди Табрез шуданд ва “муборизон” бе ягон муқовимат фирор карданд ва пешвоёнашон дар Боку паноҳ бурданд... 

 

Матни Владимир ВОРОНОВ, 

“Совершенно секретно”  

23 ноябри соли 2018  

 

Ва иловаи мо бо дастрасӣ аз донишномаи озоди русиву форсӣ:

3 июни соли 1946 миёни Ҳукумати марказӣ ва ҳайати намояндагони Озарбойҷони Эрон бо сарварии Пешоварӣ муоҳада имзо шуд. Тибқи ин созишнома Пешоварӣ розӣ шуд, ки аз мухторияти Озарбойҷони Эрон даст кашад, ҳама вазорату кумитаҳои таъсисёфтаро лағв кунад ва маҷлиси вакилони мардум, ки интихоб шуда буд, ба шӯроҳои музофотӣ табдил дода шавад ва инро Конститутсияи Эрон тайид кунад.  

Миёнаҳои моҳи декабри соли 1946 артиши Эрон Табрезро ишғол кард ва бо ҳамин ба вуҷуди Ҷумҳурии Демократии Озарбойҷон хотима дод. Аз замони мавҷудияти ҳукумати худмухтор наздик ба 500 нафар ҷонибдорони шоҳ кушта шуда буданд.  

Дар мавриди паёмадҳои инсонии суқути давлати худмухтор ду дидгоҳ вуҷуд дорад, манбаҳои ҳизби Тӯдаи Эрон (коммунистон) ва ҳизби Демократӣ аз овораву кушта шудани ҳазорон нафар навиштаанд. Ҷамил Ҳасанлӣ-узви академияи миллии улуми Озарбойҷон менависад, ки “пас аз фурӯпошӣ ҳазорон нафар аз ҳаводорони ҳизб кушта ва зиндонӣ шуданд ва наздик ба даҳ ҳазор нафар ба он сӯи марз гурехтанд”. 

Аммо Ҳамид Аҳмадӣ-донишёри илмҳои сиёсии донишгоҳи Теҳрон мегӯяд, ки бисёре аз ин арқом мубтанӣ ба додаҳои таърихиву мустанад нестанд.

Таҳияи Ф.Муҳаммад

Хонданд 15
Ҷумҳурии худхондаи Приднестрови Молдова

Дар олам кишварҳое ҳастанд, ки онҳоро ҷомеаи байналмилалӣ эътироф намекунад, чуд дида мешавад, ки порае аз заминро аз баданаи як давлат кандаву худро давлати дигар эълон кардаанд. Маъмулан ин гуна кишварҳо таҳти пуштибонии кадом кишвари қудратманде қарор доранд, вагарна ин чунин “истиқлолият” дер ҳам намепод. Дар ҳавзаи нуфузи Русия се кишвареро метавон ном бурд, ки кандашуда аз баданаи мамлакате бо пуштибонии ошкору ниҳони Маскав худро мустақил медонанд. Ва яке аз инҳо Ҷумҳурии Приднестрови Молдова мебошад. Замоне ин гӯша аз хоки Молдова зидди талошҳои миллии озодидӯстон буд, ки мехостанд забонашон мустақилу озод ва худи онҳо ҳамон миллате бошанд, ки асолатан буданд. Аммо бахше аз онҳо, ки ҳатман русу русзабон буданд, зидди ин талошҳо шуданд ва бардагиро аз озодӣ муҳимтар хонданд. Имрӯз ҳам, бо гузашти як сисола онҳо ҳамоно аз Маскав мехоҳанд ин қаламравро моли худ кунад. Маскав ҳоло истиҳола дорад, чун барои Қрим бо ҷомеаи байналмилалӣ мушкил пайдо кард ва наметавонад ин бахш хоки Молдоваро аз худ эълон кунад. Қрим сарнавишти дигару Приднестров дигар.

Ҷумҳурии Приднестроваи Молдова-минтақае дар канори рӯди Днестр, дар шарқи Молдова ва дар ҳамсоягӣ бо Украина қарор дорад. Ин минтақа дар соли 1990 эълони истиқлолият кард ва аз соли 1992 бо номи Ҷумҳурии Приднестроваи Молдова худро мустақил эълон намуд. Ин кишвар то кунун аз сӯи ягон мамлакати узви СММ ба расмият шинохта нашудааст ва бо ҳеч як аз онҳо робитаи дипломатӣ надорад ва ҳамоно бахше аз қаламрави Молдова ба шумор меравад. Бахше аз қаламрави он аз ҷониби Молдова назорат карда мешавад. Роҳ ба сӯи баҳр надорад. Аҳолии он наздик ба 500 ҳазор нафаранд ва аз молдовиҳову русҳо ва украинҳо иборат мебошанд. Чун онҳо солиёни дароз ва ҳатто асрҳо дар канори ҳам ба сар мебурданд, хонаводаҳои омехта зиёд доранд. Аксари онҳо муътақидони оини насронии православианд. Ва забонҳои молдовӣ, русӣ, украинӣ забонҳои расмии ин давлати худхонда ҳисобида мешавад.  

Кишвари президентист. Соли 2016 дар интихоботи президентӣ Вадим Красноселский пирӯз шуд. Ҳизби “Обновление” дар интихоботи парлумонии соли 2015 курсиҳои аз ҳама бештарро соҳиб шуд.  

Дар соли 2017 дар қаламрави Приднестрова 313 000 нафар шаҳрвандони Русия иқомат доштанд.  

2 сентябри соли 1990 дар анҷумани II Фавқулоддаи вакилони халқ, ки дар Тираспол баргузор шуд Эъломияи истиқлолияти Ҷумҳурии Приднестрови Молдова қабул ва шаҳри Тираспол пойтахти он эълон шуд. Тибқи ин эъломия Приднестров аз Молдова буридаву бо Иттиҳоди Шӯравӣ чун як воҳиди мустақил шомил мешуд.   

 

Каме аз таърих

Дар асрҳои миёна дар ин сарзамин қабилаҳои уличҳо (қабилаҳои славянии шарқ, ки дар асри IX миёни дарёҳои Днестр ва Прут зиндагӣ мекарданд), тиверсҳо (қабилаҳои славяние, ки миёни дарёҳои Днестр ва Прут ва ҳамчунин Дунай макон доштанд), ҳамчунин кӯчиёни турк – печенегҳо (қавми турктабори нимакӯчнишин) ва кумонҳо (қабилаи кӯчаки кӯчӣ, замоне бо қипчоқҳо дар иттиҳод давлат ҳам доштанд) зиндагонӣ мекарданд. Замоне ин қаламрави ба давлати Руси қадим ва князигарии Галитско-Волин дохил мешуд. Дар асри XIV тобеъи Князи Бузурги Литва буд. Соли 1569 қисмати шимолии Приднестров ба ҳайати давлати Полшаи он замон дохил шуд. 

Приднестрови Ҷанубӣ соли 1242 бахше аз қаламрави истилокардаи муғулон буд, охири асри XV ба хонигарии Қрим дохил шуд, аз нимаи дуюми асри XVIII тобеъи ордаи Едисан буд. Соли 1770 Ордаи Едисан бо 8 ҳазор тотораш шаҳрвандии Русияро қабул мекунанд ва тибқи муоҳадаи Кючук-Кайнаржий соли 1774 он ба истиқлолият даст меёбад.  

Аз охири асри XVIII ин қаламравро Русия ишғол намуд ва ҳукуматдорони вақти Русия муҳоҷирати миллатҳои дигар, аз ҷумла молдованҳо, олмониҳо, яҳудиён, арманиҳо, юнониҳо, русҳо ва украинҳоро дастгирӣ карданд. Дар тӯли асри XIX  Приднестров бо шаҳрҳои Григориопол, Дубоссари ва Тираспол ба ҳайати губернияи   Херсон дохил буд.

Дар бораи таърихи ин қитъа аз хоки сайёра гуфтаниҳо хеле зиёданд ва барои он ки дилгиркунанда набошанд, мо талош кардем хеле мухтасар орем. 

То соли 1940 99,5 % қаламрави Ҷумҳурии Приднестрови Молдова дар ҳайати Ҷумҳурии Украина буд. Соли 1924 бо ташаббуси Г.И.Котовский, П.Д.Ткаченко ва дигарон Ҷумҳурии Мухтори Сотсиалистии Молдова (МАССР) дар ҳайати Украина таъсис гардид. Тибқи нақшаи Кремл он мебоист пойгоҳе мешуд, ки бо воситаи он Бессарабия, ки аз соли 1918 ба Руминия пайваст шуда буд, баргардонида мешуд.  

Дар МАССР забонҳои молдовӣ, украинӣ ва русӣ расмӣ эълон шуданд ва пойтахти он шаҳри Балта гардид, аммо соли 1928 онро ба Бирзул ва соли 1929 ба Тираспол кӯчониданд. Ва ин шаҳр то соли 1940 пойтахти  МАССР буд.  

 

Асолатхоҳӣ

Аммо аз соли 1924 дар МАССР ҷунбиши наве пайдо шуд, ки онро бо ҳамин як калима: АСОЛАТХОҲӢ метавон ифода намуд. Ҳадафи он шинохти молдовиҳо чун қавму миллати воҳид ва ҷудо аз Руминия буд. Онҳо иддао доштанд, ки молдовӣ забонест дигар ва молдован ин на руминист. Ҳарчанд имрӯз ҳам забоншиносон бар ин назаранд, ки молдовиву румонӣ як забонанд бо ду ном.  

2 августи соли 1940 дар иҷлоссияи VII – уми Шӯрои Олии СССР Қонун дар бораи ташкили Ҷумҳурии Сотсиалистии Молдова қабул шуд. Ва баъди ин аз қаламрави кишвари шӯроҳо муҳоҷирони зиёде ба ҳудуди имрӯзи Ҷумҳурии Приднестрови Молдова сарозер шуданд. Қисмати бештари корхонаҳои саноатӣ дар қаламрави ҳамин минтақа сохта мешуданд. 

Соли 1941, ки Олмон бо муттаҳидонаш ба Иттиҳоди Шӯравӣ ҳамла кард, вазъи геополитикӣ низ тағйир ёфт, Руминия имкон пайдо кард, ки дубора қаламрави муттааллиқ ба ин кишварро баргардонад. Руминия илова ба Бессарабия, Буковинаи шимолӣ қаламрави миёни дарёҳои Буги Ҷанубӣ ва Денестр низ ба худ тобеъ намуд.  

Соли 1944 Артиши Сурх дар Балкан бори дигар қаламрави пеш аз соли 1941 марбут ба Иттиҳоди Шӯравиро баргардонд.

Соли 1956 дар ҳудуди Ҷумҳурии Молдова артиши 14-уми СССР мустақар карда шуд ва он то пошхӯрии Иттиҳоди Шӯравӣ дар ҳамин минтақа боқӣ бимонд.  Соли 1984 он аз Кишнёв ба Тираспол бурда шуд.  

То пошхӯрии Иттиҳоди Шӯравӣ, дақиқан то соли 1990 корхонаҳои саноатии Приднестров 90 % нерӯи барқро тавлид мекарданд, калонтарин ГРЭС-и Молдова дар қаламрави ҳамин ҷумҳурӣ сохта шуда буд. 

 

Зиддиятҳо

Насли имрӯз дар бораи ҳам Молдова ва ҳам Приднестров камтар маълумот доранд. То ин ҷо мо мухтасар аз гузаштаи ин қаламрав ҳикоят кардем, аммо мусибату бадбахтиҳо ва ноамниҳо баъди пошхӯрии Иттиҳоди Шӯравӣ ва ҳатто дар остонаи барҳам хӯрдани Империяи Шӯравӣ оғоз шуданд. Тавре дар оғоз ҳам навиштем, соли 1990, ки Иттиҳоди Шӯравӣ побарҷо буд, Приднестров эълони истиқлолият кард ва албатта ин зарбае буд барои Молдоваи воҳид, ки руминиҳо пайваста онро қаламрави худ медонанд.  

Аммо асли гап чӣ буд? Чаро ва чӣ сабаб шуд, ки як кишвари якпорча ба ду тақсим гардид? Посухи ин суолҳоро метавон аз таҳлили рӯйдодҳои солҳои бозсозии горбачёвӣ, ки билохира ба суқути Иттиҳоди Шӯравӣ оварда расонда буд, ҷуст. Ва сабаби аслиро метавон ин гуна ифода кард: МАСЪАЛАИ ЗАБОН!

 

Забон

Бозсозии горбачёвӣ дар кулли қаламрави Шӯравӣ ҷунбишҳои  миллиро ба бор овард. Бедории афкори мардум бештар ҷанбаҳои милливу озодихоҳӣ дошт. Бедории сокинони ҷамоҳири Балтик тадриҷан қаламрави кишвари қудратманди шӯроҳоро фаро мегирифт. Ва яке аз талошҳои зиёиён танг кардани забони русӣ дар ҷумҳуриҳои миллӣ буд ва ба ҷойи он нишондани забони он миллат ва он қавме буд, ки кишвар номи онро дошт. Роҳбарияти Молдова ба фарқ аз сарварони кишварҳои Осиёи Марказӣ аз талоши зиёиёну миллигароён пуштибонӣ мекард ва тарафдори он буд, ки забонҳои руминиву молдовӣ як забон дониста шаванд ва Молдова бо Руминия бипайвандад. Ин чизе буд, ки Кремл аслан намехост.  

Моҳи марти соли 1988 Иттиҳоди нависандагони СССР дар шаҳри Маскав анҷумани худро гузаронд ва қатори масоили дигар дар бораи забони ҷумҳуриҳои миллӣ ҳам сухан рафт. Иддае аз адибони маъруф хостори ба забонҳои миллӣ додани мақоми давлатӣ шуданд ва ин ҳам ба манфиати миллигароҳои Молдова буд. Иттиҳоди нависандагони ин кишвар фавран барномаи ояндаи забон дар Молдоваро сохт, ки тибқи он руминиву молдовӣ як забон дониста мешуд.  

Моҳи сентяби соли 1988 “Номаи 66” интишор ёфт ва 66 тан аз маъруфтарин чеҳраҳои адабиву фарҳангии Молдова хостори ба забони молдовӣ додани мақоми давлатӣ ва ҷорӣ кардани алифбои лотинӣ шуданд. Тирамоҳ чандин гирдиҳамоии зиддирусӣ баргузор шуд ва ин шиорҳоро хонда мешуданд: “Молдова танҳо барои молдованҳо!”, “Ҷомадон-вокзал-Русия”, “Русҳо берун аз Днестр, яҳудиҳо дар Днестр!”. 

Солҳои 1988-1989 дар айни бозсозӣ дар Молдова чандин созмони миллигаро арзи вуҷуд кард ва охири соли 1988 “Ҷабҳаи халқии Молдова” ташкил шуд. Гуруҳҳое пайдо шуданд, ки бо шиори “Як забон-як халқ” амал мекарданд ва ҳадафи онҳо пайвастани Молдова ба Руминия буд. Соли 1919 ду нашрияи асосии ин кишвар бо сархати  «Suntem români şi punctum!» - «Мо руминем-нуқта” интишор ёфтанд.  

Дар пасманзараи ин ҳама талошҳо барои мақоми давлатӣ додан ба забон ва хориҷ кардани забони русӣ аз истифода ва танг кардани мавқеъи русҳо ва русзабонҳо, талошҳои пайвастан ба Руминия мавҷи эътирозҳои дигарро ба вуҷуд овард. Русу русзабонҳо ва миллатҳои дигар ва ҳамчунин бахше аз молдовиҳое, ки мухолифи ба ҳам омадани Руминия ва Молдова буданд, барои ташкили Ҷумҳурии мухтор гомҳо бардоштанд. Коршиканиҳо, гирдиҳамоиҳо барои радди қонуни забон ва ё ҳаддиақал содатар кардани он ки миллатҳои дигар низ ҳақи будубош дар ин мулк дошта бошанд, ба вуҷуд омаданд. Дар ҳамин солҳо ғояи ташкили ҷумҳурии дигари Молдовӣ ва ё Молдоваи дигаре, ки мустақил бошад ва на тобеъи Руминия пайдо шуд. 

 

Ва баъд

22 декабри соли 1990 президенти СССР Михаил Горбачёв фармон “Дар бораи чораҳои муътадилгардонии вазъ дар Ҷумҳурии Сотсиалистии Молдова”-ро имзо кард, ки дар бахши чоруми он ғайриқонунӣ будани эълони истиқлолияти Приднестров таъкид мешуд.  

25 августи соли 1991 Шӯрои Олии Ҷумҳурии Приднестрови Молдова “Эъломияи истиқлолият”-ро қабул кард, вале дар қаламрави ин кишвар Конститутсияи СССР ва қонунҳои СССР ҳоким дониста шуданд. Ба маънии дигар ин ҷумҳурӣ худро аз ҳайати Молдова берун кард, вале амалан дар ҳайати СССР боқӣ монд. 

5 ноябри соли 1991, баъди барҳам хӯрдани Иттиҳоди Шӯравӣ Ҷумҳурии Приднестрови Молдова ташкил шуд. 

Соли 2006 дар ин давлати худхонда ҳамапурсӣ доир шуд ва 97,2 дарсади интихобкунандагон ба ҷонибдорӣ аз пайваст шудани Ҷумҳурии Приднестрови Молдова ба Русия овоз доданд. Ин қитъа аз хоки Молдова дигар майли пайвастан ба Молдова надорад ва талошаш ба он нигаронида шудааст, ки чун Қрим порае аз қаламрави Русия бошад. Моҳи марти соли 2014 Шӯрои олии Приднестров аз Думаи давлатии Русия хост қонунеро ба тасвиб расонад, ки тибқи он ин ҷумҳурӣ шомили Русия гардад.  

 

Сохти давлатдорӣ

Ҷумҳурии Приднестрови Молдова тибқи қонуни асосии худ мустақил, демократӣ, ҳуқуқӣ аст. Сарвари давлат президенти он ба ҳисоб меравад ва дар айни замон Вадим Красноселский ин масъулиятро бар душ дорад. Президент ҳар панҷ сол як маротиба интихоб мешавад ва як нафар наметавонад беш аз ду навбат пайи ҳам президент интихоб шавад.  

Ҳукумати иҷроия аз ҷониби раиси ҳукумат идора мешавад. Вазирон ва сарварони идораҳое, ки вазир нестанд ё вазорат нестанд, низ аъзои ин ҳукуматанд.  

Мақоми олии қонунбарор Шӯрои Олии Ҷумҳурии Приднестрови Молдова мебошад. Ҳокимияти судӣ мансуб ба Додгоҳи олӣ, Додгоҳи Конститутсионӣ ва Додгоҳи ҳакамии ин кишвар мебошад.  

 

Мақоми байналмилалӣ

Тӯли ин солҳое, ки эълони истиқлолият кардааст, Ҷумҳурии Приднестрови Молдова ҳамоно як давлати худхонда боқӣ мемонанд ва аз ҷониби ҷомеаи байналмилалӣ ва ҳатто аз ҷониби Русия низ ба расмият шинохта нашудааст. Дар ягон кишвари олам сафорат надорад ва ягон мамлакати узви СММ робитаи дипломатӣ бо он барқарор накардааст. Ин кишвар худ бо худ зиндагӣ дорад, на равобити хориҷӣ дорад ва на ташвишу талошҳои дипломатӣ. Ҳамоно кишварҳои олам онро бахше аз Молдова медонанд.  

Танҳо ду кишвари қисман истиқлолияташон эътирофшуда ва як кишвари эътирофнашуда истиқлолияти Приднестровро расман шинохтаанд. Аз ҷумла, Осетияи Ҷанубӣ, Абхозистон ва Қаробоғи Куҳӣ истиқлолияти Приднестровро 17 ноябри соли 2006 шинохтаву намояндагии худро дар он боз кардаанд.  

Ҷумҳурии Приднестрови Молдова дар ягон созмони обрӯманди байналмилалӣ узвият надорад. Вале вай аъзои Иттиҳоди кишварҳои эътирофнашуда аст, ки соли 1992 ташкил шудааст ва дар оғоз он шомили Абхозистон, Приднестров ва Осетияи Ҷанубӣ буд. Соли 2000 дар базаи ин ташкилот Кишварҳои Муштаракулманофеъи ношинохта ташкил шуд. Онҳо борҳо талош кардаанд ба узвияти Иттиҳоди гумрукӣ, ЕАЭС, Ҷамъияти Авруосиёии иқтисодӣ ва ҳатто узви ИДМ шаванд. Вале ин талошҳо амалӣ нашудаанд.  

 

Муқовимати ҳарбӣ

Чун дар ҳамаи нукоти доғ дар Ҷумҳурии худхондаи Приднестров низ бархӯрдҳои ҳарбӣ буданд, ки сабабгори қатли бегуноҳон ҳам гаштаанд. Аммо ин бархӯрдҳо на ба ҳадде будааст, ки мо дар Тоҷикистон дидем. 

Соли 1992 миёни нерӯҳои ҳарбии Молдова (нерӯҳои мусаллаҳ, қувваҳои ВКД ва амният) ва гвардияи ҷонибдори истиқлолияти Приднестров задухӯрд сурат гирифтааст. 7-июли соли 1992 Молдова оташбас эълон кард ва ҷониби Приднестровро аз ин тасмим бо ҳуҷҷате хабардор кардаанд, ки миёни президентони Молдова ва Русия имзо шудааст.  Аммо бо вуҷуди ин бархӯрдҳо пароканда сурат мегирифтанд. 1 августи соли 1992 муоҳадаи сулҳ имзо шуд ва ин ба бархӯрди кӯтоҳмуддати ҳарбӣ поён дод...  

Таҳияи Ф.Муҳаммад

Хонданд 18
Якудз- созмони муташаккил ва табаҳкори ҷопонӣ.

Чаро мегӯянд шумори аъзои он коҳиш ёфтааст?

Якудзо номи гуруҳе аз табаҳкорони ҷопонӣ аст. Ин гуруҳи замоне хеле муташаккил имрӯз дар саросари олам пароканда аст. Ва муаллифи мақолае, ки мо аз он нақли қавл мекунем, менависад, ки он дар садади маҳви комил ва сартосарист. Ин гуруҳ дар гузашта корҳои зиёдеро анҷом додааст ва имрӯз ҳам тибқи тавону қудраташ ба он идома медиҳад. Аз ҷумла тиҷорати маводи мухаддир, силоҳ ва задухӯрдҳои хиёбонӣ номгӯи бахше аз фаъолиятҳои ин созмон аст. Теъдоди шинохташудаи онҳо дар олам 103 ҳазор нафар рақам зада мешавад. Ин гуруҳи табаҳкор ҳамеша бо холкӯбиҳо дар бадани худ аз дигар гуруҳҳои олами ҷиноӣ фарқ мекард ва боз ин ки қонуне доштанд басо шадид, қотеъ ва фаъолиятҳое ғайрирасмӣ, ки на ҳамеша расонаӣ мешудааст.  

Аммо имрӯз ин паймону ин созмон дар остонаи пошхӯрии комил аст: теъдодашон ба маротиб коҳиш ёфтааст ва мушкилоти молие, ки домангири онҳо шуда дигар гумон аст мисли пешина ба по истод шавад. Имрӯз ба ҷойи сарлавҳаҳои ҳангомабарангез аз фаъолияти гузаштаи ин созмон дар расонаҳои хабарӣ иттилоеро бо номҳои “Замони мушкил барои якудзоҳои фақир: онҳо харбуза медузданд” ва ғайраро метавон вохӯрд. 

Ахиран сомонаи интернетии “Лента.ру” матлабе дар ин замина нашр кард ва ба ин суол посух ҷустааст, ки то куҷо ин гуруҳ ба қаъри нобудии ҳамешагӣ фурӯ меравад ва оё ин воқеъият дорад ё на? Ин пойгоҳи интернетӣ бештар рӯйи баъзе гӯмагӯҳо ва мақолоти ахиран интишоршудаву хабарҳо такя мекунад ва бештари далоил барои касоне, ки бо ин созмон ва таърихи он ошно нестанд, камтар ҷолиб аст. Аз ҷумла нашрияи интернетӣ менависад, ки «Якудзо, ки имрӯз гирифтори мушкилоти молиявӣ шудааст, акнун танҳо дар шаҳрҳои бузурге чун Токио ва Осаки дида мешавад. Дар русто дигар касоневу гуруҳҳое надорад, ки бо пулу мол ёрӣ расонад ва ман ҳатто дар тааҷҷуб ҳам шудам, вақте як шиносам мегуфт, ки ҳоло онҳо ҳатто аз фермаҳо дуздӣ мекунанд. Ва ин суҳбати чопшуда муҷиби вокуниши сарвари яке аз дастаҳои ин созмон дар маркази Ҷопон шуд, чун тибқи қоидаи дар умум эътирофшудаву қабулшуда якудзоҳо ба ин ҳадди пастӣ набояд раванд. Кодекси баъзе гуруҳҳо ҳатто дуздӣ, ғорат, фурӯши кӯча ба кӯчаи маводи мухаддир, таҷовуз ба номус ва кушторро манъ мекунад. Албатта, дар гузашта ҳам баъзеҳо ин қонунҳои дохилиро нақз ҳам кардаанд, вале дуздӣ аз ферма хеле аъмоли пастест ва номи ин созмонро ба замин мезанад.  

Ба назар мерасад баъди он ки дар ин кишвар ҳамкорӣ бо мафияро ғайриқонунӣ эълон карданд, корашон ба мусибат рӯ ба рӯ шуд. Ва агар дар гузашта якудзоҳо дар деҳот озодона бо савмаъаҳои маҳаллӣ кор мебурданд ва вақтҳои баргузории фестивалҳо аз ин гуна фаъолиятҳо истифода мекарданд, пас акнун барояшон лозим меояд манбаъҳои дигари таъминоти молӣ ҷустуҷӯ кунанд.  

Ин чӣ созмонеаст?

Ҳамчуноне дар аввал ёдовар шудем, як созмони табаҳкори хеле маъруфест, ки дар саросари олам аз вуҷудаш дарак дода буд. Ба эҳтимоли зиёд аввалин аъзои ин созмон аз миёни қиморбозон пайдо шуданд. Аъзои ин созмон бо номи  “гокудо” низ маъруфият доранд. Якудзо ба арзишҳои патриархалии оила такя мекунад ва равиши фаъолияти он итоати ҳатмӣ аз сарвар ва риояи бечунучарои қоидаҳои дохилии он аст. 

Якудзо бо ҳаёти сиёсӣ ва иқтисодии Ҷопон сахт пайванд хӯрдааст. Дар қиёс ба дигар гуруҳҳои маъруфи ҷиноии олам якудзо макони дақиқу воҳиди идорӣ ва будубош надорад, дорои ҳеч қаламраве нест ва бештар ба робитаҳои хонаводагиву хешутаборӣ такя мекунад ва талош менамояд ҳамеша дараҷаҳои мансубияти иҷтимоии худ ва шумори роҳбарони созмонро комил пинҳон нигоҳ дорад. Аз аввали солҳои 1950 мақомоти ҳифзи ҳуқуқи Ҷопон теъдоди гуруҳҳо ва аъзои якудзоро ба қайд мегиранд. Агар солҳои то ҷанги дуюми ҷаҳон шумори аъзои гуруҳҳо аз сарвар ва 50 тан узви он иборат буд, пас солҳои баъдиҷангӣ ин теъдод ба маротиб афзуд ва ҳар гуруҳ акнун  аз садҳо ва ҳатто ҳазорҳо гангстерон иборат буд. Соли 1958 бори аввал пулиси Ҷопон теъдоди аъзои якудзоро  70 ҳазор нафар эълон кард. Аммо соли  1963 он аллакай 184 ҳазор нафар буд, ки дар  5,2 ҳазор гуруҳ муттаҳид мешуд. Соли 1982 теъдоди аъзои якудзо  103,3 ҳазор нафар эълон гардид, вале соли 1988 рақами 86,3 ҳазор нафар узви ин гуруҳ эълон градид. Дар миёни солҳои охир то ба ин шабу рӯз оморҳо калаванда буданд, гоҳ афзун ва гоҳ кам мешуданд. Вале омори ғайрирасмӣ ҳамоно теъдоди онҳоро дар Ҷопон бештар аз 110 ҳазор медонад. 

Сохтор ва анъанаву қонунҳои якудзо дар замони Эдо (сулолаи ҳокимони Токугава, ки аз соли 1603 то 1868 ҳокимият кардааст) шакл гирифтааст. Вале саромадони он асри 17 бо номи гуруҳҳои текия ва  бакуто аз худ дарак доданд. 

Аъзои гуруҳи бакуто асосан ононе мешуданд, ки заминҳои худро дар авҷи ҳокимияти сёгунҳо аз даст дода буданд, ҳамчунин ронинҳо (самурайҳои беарбоб монда дар замони феодализм. Инҳо тадриҷан ба гуруҳҳои ошӯбгар табдил шуда буданд) ҷалб мегардиданд. Баъдтар бакутоҳо ба оворагардон ва унсурҳои дигари кӯчагӣ пайвастанд. Охири асри 18 ба муҷарради дар Ҷопон ҳам густариш ёфтани бозиҳои қиморӣ нахусти поягузорони он ба ташкили ин гуна хонаҳои қимор пардохта буданд. Гуруҳи текия аз ҳисоби ғоратгарону роҳзанҳо пайдо шуд.

Аввалин сарвари якудзо  собиқ самурай  Бандзуйин Тёбэй, ки дар асри XVII мезист, интихоб шуда будааст. Вай яке аз муассисони хонаи қимор будаву аввалин гуруҳи худро аз миёни қиморбозонаи хонаи худ гирд оварда ва муттаҳид кардааст. Дзирёте ном сарвари дигар ба ин гуруҳ бо шашсад нафар ҳамла кардаву онро торумор кардааст. Ин суханонро ба ӯ нисбат медиҳанд: “Туфангча сард аст, вай беш аз механизме нест, шахсиятбахшӣ дар он дида намешавад. Аммо шамшер давоми даст аст, ман метавонам бо ворид кардани шамшерам ба ҷисми душманам нафрати амиқи худро изҳор кунам. Ҳеч лаззате гуворотару форамтар аз ин нест, ки даст-шамшерро ба ҷисми душман халонда, ба забон орӣ: “аз шумо хоҳиш мекунам бимиред”. 

 Ин гуруҳ аз хунхортарину табаҳкортарин гуруҳҳои он замон буд ва ҳатто ба ҳадде, ки Тэссю Ямаока-императори вақт борҳа аз хизмати каллабуррони Дзирёте истифода кардааст.  

Аммо бӯҳрони иқтисодии солҳои 1930 дар Ҷопон муҷиби бекории сартосарӣ, ошӯби коргарону деҳқонон шуд. Барои роҳ надодан ба ғазаби мардум ҳукуматдорон тасмим гирифтанд ба ҳама бебандубориҳое, ки гуруҳҳои ҷиноӣ созмон медиҳанд, чашм пӯшанд. Дар натиҷа фасодхонаҳову қиморхонаҳои зиёде ва фоҳишахонаҳо ва ҳамаи толорҳои синемо, ки филмҳои овоздор намоиш дода мешуданд, зери назорати якудзоҳо гузаштанд. Гангстерҳо ҳамаи бар ва клубҳоро аз худ карданд, ҳатто таъсири худро дар системаи хариди боркашон ва кормандони сохтмон пурзӯр намуданд.   

Тобистони соли 1934 якудзоҳои маҳаллӣ аз Ямагути бо хоҳиши соҳибкорон ва ҳукуматдорон коршиканҳои бандарҳоро бо қатли пешвоёни иттиҳодияҳои синфӣ ва фаъолони докерҳо ором карданд. Вақте гангстерҳо фирор карданд ва даст ба пинҳонкорӣ заданд, сарварони онҳо бо пулиси шаҳр ба мувофиқа расиданд ва кину қасосро ҳамчун як сӯитафоҳуми сарироҳӣ унвон карданд. Барои ин ҷиноёташон онҳо рамзӣ зиндон шуданд, вале дар асл дар озодӣ буданд ва ба фаъолияти худ идома медоданд.  

Гангстерҳои баъдиҷангӣ

Баъди анҷоми ҷанг якудзоҳо рӯ ба таназзул оварданд, бисёре аз гангстерҳо ба сафи артиши императорӣ даъват шуда буданд ва дар ҷангҳо ё асир шуданд ва ё ба ҳалокат расиданд. Дар бандарҳо сарбозону жандармҳо хӯҷаинӣ мекарданд. Аҳолӣ дар гуруснагӣ ба сар мебурд ва аз шаҳрҳо дар ҷустуҷӯи сарпаноҳ берун мешуд. Беш аз 180 ҳазор гангстерҳо ба 5,2 ҳазор дастаҳо тақсим шуда буданд ва онҳо пайваста ба қаламрави ҳамсоягон ҳамла мебурданд. Аввали соли 1946 ҳукуматдорон аз якудзоҳо хоҳиш кард, ки куриёиҳо ва чиниҳоро, ки ба ғуломӣ оварда шуда буданд, ором созанд. Гангстерҳои Ямагути-гуми ҳатто идораи пулис дар Кобэро, ки аз беназмиҳои чиниҳо ва куриёиҳо худро беҳимоя медонист, таҳти ҳифозат гирифтанд. Моҳи феврали соли 1946 сардори пулиси яке аз ноҳияҳо кушта шуд, моҳи апрел афсари олирутбаи идораи дигари пулис ба ҳалокат расид ва баъди ин шӯришгарони чиниву куриёӣ ҳама постгоҳҳои пулиси минтақа ва маҳбасҳроро ишғол намуданд.  

Тирамоҳи соли 1946 Кадзуо Таока сарвари якудзоҳои Ямагути-гуми таъин шуд ва дар замон  сарварии ӯ ин гуруҳ аз гуруҳҳои пешраву пештоз дар олами ҷинояти ин кишвар эътирфо шуд. Ва худи Таоку шоҳи олами ҷинояти Ҷопон унвон гирифт.  

Вақте бераҳмтарин ва қотилтарин мард бо номи Юкио Дзидо, ки дар ваҳшонияташ дар қаламрави Чини ишғолӣ ном бароварда буд, сарвари ҷангиёни ин гуруҳ таъин гардид, Таока дар охири солҳои 40 калонтарин гуруҳи ҷиноии бакуто Кобэ Хонда- кайро фурӯ бурд ва назорати комили Ямагути- гумиро ба даст овард. Ҳамчунин ситораи тобноки санъати Ҷопон Ҳибарӣ Мисору, ки як сарояндаи ояндадор ва машҳуртарин чеҳраи фарҳангии Ҷопон дар ҳама давру замонҳо маҳсуб мешавад, ба сарпарастӣ гирифт. Мисору аввалин зан- бонуи ҷопонӣ буда, ки барандаи ҷоизаи ифтихории мардум шуда ва ин унвонро пас аз маргаш ба вай инъом кардаанд. Аз нигоҳи пурфурӯшии таронаҳояш низ дар ҷаҳон аз беҳтарин ҳунармандони олам шинохта шудааст. 

Ва Таока боз корҳои зиёдеро дар рушди фарҳанг кардааст, вай филмҳоеро ҳам тарҳрезӣ намуда, ки чеҳраи мусбати якудзоҳоро намоиш медиҳанд, ба болоравии обрӯи дӯсти сарояндааш Бунта Сугавара нақш доштааст ва гангстерҳои гуруҳи вай барои тақсим кардану фурӯхтани билети барномаҳои консертии ӯ саҳм доштаанд. Ва боз ҳунармандони зиёди дигарро дастгирӣ кардааст.   

Якудзо дар хориҷ аз Ҷопон 

Дар ҷанги ду Куриё Ҷопон ба кишвари ақибгоҳ барои неруҳои амрикоӣ табдил шуд. Якудзо аз ин низ хуб истифода кард ва барои сарбозону афсарони амрикоӣ маводи мухаддиру фоҳишаҳоро меовард ва пул кор мекард ва дар як муддати кутоҳ ҳама бандарҳоро дар ихтиёри худ гирифт. Баъди ҷанги дуввуми ҷаҳон дар Ҷопон шакли нави ҷиноятҳои муташаккилона ба вуҷуд омад. 

Якудзо ҳама роҳҳои вуруду хуруҷи маводи мухаддир ва доруҳои таскиндиҳандаву стимуляторҳоро аз Чин, Куриёи Шимоливу Ҷанубӣ, Тайван, Ҳонконг, Филиппин зери назорат доранд. Аввали солҳои 1980 70% мухаддирот ба Ҷопон аз Куриёи Ҷанубӣ, 10% аз Ҳонконг ва боқӣ аз Филиппин, Тайван ва Таиланд ворид мешуд. Мошинҳои дуздии якудзоҳо ба Шарқи дури Русия интиқол меёбад ва боз духтарони фоҳишаҳо аз тариқи ин паймон ба бару тарабхонаҳои зери назораташ эъзом мешаванд.   

Гангстерҳои ҷопонӣ дар истихдоми духтарон дар Филиппин, Таиланд, Вйетнам, Индонезия ва интиқоли онҳо ба Ҷопон барои фоҳишагарӣ  ширкат мекунанд, ҳамчунин роҳҳои муҳоҷирати ғайриқонунӣ аз Чин ва Куриёро зери назорат доранд. Онҳо ҳамчунин дар Аврупои Ғарбӣ (Британияи Кабир, Олмон, Фаронса) аз соҳибкорони ҳамватанонашон пул меситонанд, дар “шустушӯи пулҳо” ширкат мекунанд. Дар шаҳрҳои амрикоии Лос-Анджелес, Сан-Франциско, Сан-Хосе, Сиэттл, Гонолулу, Ванкувер, Ню-Йорк ва Сан-Паулу  марказҳои сукунати ҷопониён вуҷуд дорад. Дар ин ҷо низ гангстерҳои ҷопонӣ дар интиқоли маводи мухаддир, амфетаминҳо, метамфитаминҳо, героин аз “Секунҷаи тиллоӣ” (Таиланд, Мянмор ва Лаос) машғуланд. Дар иёлоти Калифорния якудзоҳои ҷопонӣ бо гурӯҳҳои ҷиноии чинӣ, ветнамӣ ва куриёи иртиботи хеле наздик ва ҳамкориҳо доранд.  

Дар бисёр кишварҳо якудзо ширкатҳои расмии давлатиро зери назорат доранд. Чунончӣ, дар Филиппин гангстерҳои ҷопонӣ даҳҳо ширкатҳои тиҷоративу гардишгариро назорат мекунанд, дар ҷазираҳои Гавай ва Куриёи Ҷанубӣ меҳмонхонаҳо ва дигар амволи ғайриманқул таҳти назари онҳост. Танҳо соли 1981 якудзоҳои ҷопонӣ пинҳону ошкор 16,5 ҳазор занонро аз минтақаҳои осиёӣ ба Ҷопон бурдаанд ва онҳоро ба фоҳишаҳо табдил додаанд. Аз ҷумла аз Филиппин 12 ҳазор, аз Куриёи Ҷанубӣ 2,3, аз Тайван 1,7 ҳазор нафар. Аммо пулиси Ҷопон тӯли ин муддат дар ин кишвар ҳамагӣ 319 ғуломони шаҳвониро ошкор ва ба ватанашон ихроҷ кардааст. Сар аз аввали солҳои 1990 дар Ҷопон вуруди занон аз Русия, Чин, Амрикои Лотин (аз Колумбия) ва ҳатто ИМА афзуд... 

Мубориза бо якудзо

Мубориза бо якудзоҳо мушкилоти худро дорад чун аксари ин гуруҳҳо дар хадамоти пулис ва дигар ниҳодҳои ҳифзи ҳуқуқ одамони худро доранд, ки онҳо узви ин паймонанд ва ба ормонҳои он содиқ мебошанд. Дар умум сатҳи фасод дар мақомоти ҳифзи ҳуқуқи Ҷопон хеле поин аст ва қувваҳои мусаллаҳи он сари чанд вақт амалиётҳои густардаеро зидди ин гуруҳҳо роҳандозӣ мекунанд. Дар ин муборизаҳо бештар на худи коррупсия ташвишовар аст, балки ҳамкориҳои дуҷонибаи мансабдорони сатҳи поёнии пулис бо якудзоҳо дар самти мубориза бо ҷиноятҳои хиёбонӣ мебошад. Аз ин рӯ бисёре аз кормандони пулис ба хотири ҳифзи ҳайсияту мақоми корӣ талош мекунанд тибқи қонунҳои якудзоҳро амал намоянд, аз баъзе ҷиноятҳои хиёбонӣ чашм мепӯшанд, сарварони онҳоро аз боздоштҳои тарҳрезишуда огоҳ мекунанд... 

Моҳи июни соли 1982 пулис дар як амалиёт 53 узви гуруҳии машҳури Ямагути-гумиро боздошт кард, 52 гангстери дигар дар ҷустуҷӯ эълон шуданд, ки яке аз онҳо вакили парлумон Сигэмаса Камода буд. Мавсуф яке аз сарварони таъсиргузори синдикат буд ва даҳҳо гуруҳи ҷиноӣ аз вай итоат мекарданд ва чанд доғи судӣ ҳам барои тиҷорати мухаддирот ва куштор дошт.  

Солҳои 1992-1993 Ҷопон қонуни зиддимафиозиро қабул кард, ки он тақрибан ҳама амалҳои қонуниву ошкорои якудзоро барҳам зад. Сард шудани муносибати якудзо бо ҳукумат боис гардид, ки ин созмон рӯ ба пинҳонкорӣ орад. 

Моҳи августи соли 2003 гангстери басо обрӯманд Сусуму Кадзияма, ки бо лақаби “Шоҳи судхӯрон” машҳур буд, боздошт шуд. Вай наздик ба 1 ҳазор сӯдхӯрҳоро зери назорат дошт ва ба шустушӯи пулҳои ғайриқонунӣ аз тариқи бонкҳои хориҷӣ машғул буд.  

Дар нимаи дуюми солҳои 2000 ҳукуматдорони Ҷопон қонунҳои худро сахттар карданд. Тибқи баъзе қонунҳо на танҳо гангстерҳои боздоштшуда барои қонуншиканиҳо ба ҷавобгарӣ кашида мешуданд, балки сарварони онҳо низ ба курсии ҷавобгарӣ менишастанд.  

Моҳи феврали соли 2012 ҳукумати ИМА ба муқобили Ямагути-гуми таҳрим ҷорӣ намуд ва моҳи сентябри ҳамон сол Симиёси-кай низ шомили ин таҳримҳо шуд, сармоя ва суратҳисобҳои созмон масдуд гардид ва ба намояндагони он ки номашон ба рӯйхат афтодааст, вуруд ба ИМА манъ гардид.  Моҳи марти соли 2003 Киёси Такаяма– сарваре, ки шомили синдикати Ямагути-гуми буд, ба муҳлати шаш сол аз озодӣ маҳрум шуд. 

Ва ин гуна мисолҳое, ки фаъолияти якузоҳоро маҳдуд ва майдони фаъолияти онҳоро танг кардааст ва тадриҷан шумораи онҳо коҳиш ёфтаву имконоти молиявиашон аз даст рафтаст, зиёд аст. 

Аммо ин созмон ҳамоно чун як шабакаи машҳури ҷиноии олам боқӣ мондааст ва ҳоло ҳам миёни мардум маъруфият дорад, ҳоло ҳам баъзеҳо ба он чун ба наҷотбахш менигарнад ва ин афрод аз зумраи касонеанд, ки гузаштаи якудзоро намедонанд...

 

Бо истифода аз маводи Интернет,

 таҳияи Ф.Муҳаммад

Хонданд 35
  •  << 
  •  < 
  •  1 
  •  > 
  •  >> 

Хабари-рӯз

Календар

« Декабрь 2018 »
Пн Вт Ср Чт Пт Сб Вс
          1 2
3 4 5 6 7 8 9
10 11 12 13 14 15 16
17 18 19 20 21 22 23
24 25 26 27 28 29 30
31            

Минбари сардабир

  • симКАРта

    Дар ҳафтае, ки гузашт, дар шабакаҳои иҷтимоӣ ин калима аз…

Нигоҳи хос

Парадокс

Гуфтед? Мегӯянд! (№4
Саидмукаррам АБДУҚОДИРЗОДА, раиси Шӯрои уламо - Зиёда аз ин, тавассути тағйиру иловаҳое, ки ...
Гуфтед? Мегӯянд! (№4
Саидмукаррам АБДУҚОДИРЗОДА, раиси Шӯрои уламо - Зиёда аз ин, тавассути тағйиру иловаҳое, ки ба ...
Гуфтед? Мегӯянд! (№3
Бег САБУР, раиси Хадамоти алоқа:- Ман қарорамро бекор накардаам.Танз: Офарин ба Шумо, оғои Бег ...
Гуфтед? Мегӯянд! (№2
Аскар ҲАКИМ, Шоири халқии Тоҷикистон:- Дар замони шӯравӣ мо асареро пайдо намекунем, ки дар ...
Гуфтед? Мегӯянд! (№1
Абдуалим ИСМОИЛЗОДА, раиси шаҳри Қӯрғонтеппа Хонандаи беҳтарин- Кӯшиш мекунам ҳар рӯз лоақал ...

Назарҳо

Яндекс.Метрика

 

Яндекс.Метрика

 

© «Фараж», 2011-2018. Истифодаи маводи сайти мазкур танҳо бо иҷозати хаттии идора мумкин аст.

Нишонии идора: шаҳри Душанбе, хиёбони Саъдии Шерозӣ, 16, ошёнаи 8.
Сайт бо кӯмаки моддии Free Press Unlimited сохта шудааст.